افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٢٢ - تفسير سوره اعلى

بگذاريد روشن بگوييم كه اين دو آيه آفرينش جهان مادى و روحانى را در كره بسيار كوچك زمين ما، و در تمام كهكشانها و جهان آخرت را به چهار مرحله، پى ريزى فرموده است:

١- مرحله ى تقدير[١] و اندازه گيرى مخلوقات كه حكمت بالغه الهى آن را ايجاب مى‌كند؛

٢- مرحله ى خلقت و آفريدن؛

٣- مرحله ى تسويه كه واقعيت بخشيدن به اندازه گيرى علمى است؛

٤- مرحله ى هدايت تكوينى و راهنمايى موجودات به سوى غايات شان كه رسيدن به آن غايات مقصود از ايجاد آنها بوده است. مى بينيد كه قرآن كتاب عقل و دقت است كه صدور آن از فكر يك عرب درس نخوانده در محيط بت پرستى مكه نا ممكن است و لذا مى‌دانيم كه كلام خداوند است.

و از يك زاويه ديگر مى‌شود مرحله ى اول را قدر و سه مرحله ى ديگر را قضا بگوييم. قدر و قضاى تكوينى الهى جل جلاله.

در سوره طه آيه ٥٠ دو مرحله اخير را (آفريدن و راهنمايى كردن، و يا خلقت و هدايت) را روشن تر بيان فرموده: فرعون از موسى از پروردگار او و هارون سوال مى‌كند موسى پيامبر (ع) چنين ارشاد مى‌فرمايد: «رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى‌ كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى‌» (طه: ٥٠)؛ پروردگارما، كسى است كه به همه ماهيات و اشياء لباس هستى را پوشانيد و آنها را (به سوى كمال لايق و غايات نهايى شان) سوق داد و هدايت فرمود! (كه هر چيزى به جاى خويش نيكو است).

در پايان مى‌شود هدايت عقلى و غريزى را از اقسام هدايت تكوينى به حساب آورد و قسمتى از اين دو قسم را داخل هدايت تشريعى دانست كه در قوانين دينى قرار گرفته اند.

[١] - تقدير در واقع همان قدر است كه ما هميشه آن را با كلمه قضا يكجا ياد ميكنيم و قضا و قدر مى‌گوييم؛ ولى صحيح اين است كه قدر و قضا بگوييم