روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٢٠ - ترجمه

وَ أَنَّ اللّٰهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ [١] ،و«بعث»فرستادن پيغامبران باشد فى قوله: وَ لَقَدْ بَعَثْنٰا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً [٢].و«بعث»برانگيختن و تحريض باشد،يقال بعثته [٣]على كذا اذا حرّضته عليه.آنگه شما را به روز برانگيزد از خواب لِيُقْضىٰ أَجَلٌ مُسَمًّى ،تا اجل معلوم را و آن انفاس شمرده را به سر برند پس آنگه مرجع و بازگشتتان [٤]با او بود، پس خبر دهد شما را به آنچه كرده باشيد و اين آيت نيز بر سبيل تنبيه گفت مكلّفان را بر انواع نعم و [٥]تنبيه بر احوال ايشان.و آنگه خداى تعالى به شب و روز بر احوال ايشان مطّلع است،اگر به شب خفته باشند و اگر به روز بر كسب باشند و بر عمل.

پس به عاقبت بميراند ايشان را و آنگه برانگيزد تا هركسى را به سزا جزاى دهد بر وفق عمل او تا مكلّفان چون اين بشنوند و انديشه كنند ايشان را داعى باشد بر [٦]طاعت و صارف باشد [٧]از معصيت.به صلاح نزديك شوند و از فساد دور شوند [٨].

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ ،حق‌تعالى در اين آيت بيان كرد كه خلقان همه اسير و مقهوراند [٩]و او بر بالاى ايشان نه به معنى جهت قادر است ايشان را بل بمعنى قوّه و قهر و غلبه و علوّ و قدرت بر ايشان يعنى فرمان او بالاى فرمان ايشان است و يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً ،و بفرستاد بر شما از فرشتگان حافظانى كه اعمال شما نگاه مى‌دارند و«حفظه»جمع حافظ باشد و از جملۀ جموع فاعل يكى فعله باشد،ككاتب و كتبه و سافر و سفرة و بارّ و برره[٧٩-پ]و خازن و خزنه نظيرش در معنى. وَ إِنَّ عَلَيْكُمْ لَحٰافِظِينَ [١٠]،و قال الشّاعر و قيل انّه لعمر بن الخطّاب [١١]:

و من النّاس من يعيش شقيّا جاهل القلب غافل اليقظه
و اذا كان ذا وفاء و رأى حذر الموت و اتّقى الحفظة
انّما النّاس(راحل و مقيم) فالّذي بان للمقيم عظة