آن است كه كلام [١]بر ظاهر خود است و معنى آن‌كه جمع كنم ميان شما[و] [٢]روز قيامت يعنى حساب و اهوال و احوال و عذاب قيامت على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه.

آنگه ابتدا كرد و گفت: اَلَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ ،«الّذين» مبتدا [٣]،«فهم»مبتداى دوم[٦٠-ر]باشد [٤]. لاٰ يُؤْمِنُونَ ،خبر مبتداى دوم باشد.آنگه جملۀ دوم در جاى خبر مبتداى اوّل باشد،مثال [٥]آن‌كه:زيد ابوه منطلق،و اين قول بهتر است و با ظاهر موافق‌تر.

آنگه گفت:هرچه در شب و روز ساكن است يعنى هرچه [شب] [٦]و روز بر او مشتمل است،بر سبيل توسّع شب و روز را مسكن كرد و اين[از] [٧]جملۀ عبارات فصيح و استعارات مليح باشد كه كلام خداى تعالى از آن خالى نيست[و نابغه گفت-شعر:] [٨]فانّك كاللّيل الّذي هو مدركي و ان خلت انّ المنتأى عنك واسع
شب را به مثابۀ كسى كرد كه به دنبال او باشد در طلب و آن‌كه دريابد او را و مثله [٩]:

و سالت باعناق المطىّ الاباطح
و اين را نظاير بسيار باشد و اين بابى فراخ است حق‌تعالى گفت:هرچه در شب و روز آرام دارد و اين اوقات بر او مشتمل است همه مراست.[ابو روق گفت:

مراد آن است كه هركه در شب مستقرّ باشد و در روز منتشر همه مراست] [١٠].عبد العزيز بن يحيى و محمّد بن جرير گفتند:آنچه آفتاب بر او آيد و فروشود،يعنى جملۀ آنچه در زمين است از جماد و حيوان براى آن‌كه هيچ‌چيز نيست و الّا شب و روز بر او مشتمل است،بعضى دگر گفتند:معنى آن است كه هركس و هر [١١]چيز كه شب و

[١] .وز،مج،مت،مل،لت+خود.

[٢] .اساس،بم،مل،آف،آن:ندارد،با توجّه به مج افزوده شد.

[٣] .مج،وز،مت،آج،لب،لت+باشد.

[٤] .مج،وز،مت،آج،لب،مر+و.

[٥] .مج،وز،مت،لت+او.

[١٠] [٨] [٧] [٦] .اساس:ندارد،با توجّه به مج افزوده شد.

[٩] .مج،وز+شعر.

[١١] .مج،وز،مت:همه.