لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ ،گفتند معنى آن است كه:ايشان را دعوت كن به اين كلمه،و گفته‌اند معنى آن است كه:متابعت وحى كن كه بر تو كرده‌اند،و آن وحى اين است كه: لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ ،آنگه گفت: وَ أَعْرِضْ ،و اعراض كن و بگرد از اين مشركان و كافران.

عبد اللّه عبّاس گفت:اين حكم منسوخ است به آيت قتال،و اصل اعراض صرف الوجه باشد الى جهة العرض،براى آن‌كه سمت ناظر سمت طول باشد،و آنچه بر چپ و راست او بود جهت عرض باشد،و گفته‌اند:الى العرض و هو الجانب و اعرض الشّىء اذا ظهر كأنّه مكّن من عرضه،اى ناحيته،و منه قول عنتره [١]:

و اعرضت اليمامة و اشمخرّت
چنان كه گويند:اكتب اذا امكن من كاتبه،و العرض خلاف الطّول،و العرض الجانب،و عرض الرّجل ما يمدح و يذمّ منه،و عرض الدّنيا متاعها تشبيها بالعرض الّذي لا يلبث على حدّ لبث الاجسام.و«عرض»عرضه كردن چيزى باشد و «اعتراض» [٢]پيش آمدن باشد.

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَكُوا ،خداى تعالى گفت:اگر خداى خواستى ايشان مشرك نبودندى.اگر گويند:به نزديك شما اراده تعلّق به نفى ندارد بل به چيزى تعلّق دارد كه حدوثش صحيح [٣]باشد،حكم اين آيت چگونه باشد؟جواب گوييم:مراد آن است كه ايشان را به قهر اگر خواهد بر ايمان دارد،پس متعلّق ارادت در آيت محذوف است و آن حمل ايشان است بر ايمان بر سبيل قهر و الجاء،و اين ارادت لا بدّ محمول باشد بر اين وجه ازآنجا كه به ادلّه درست شده است كه خداى تعالى از كافران مريد ايمان است بر سبيل اختيار،ازآنجا كه امر كرده است ايشان را به ايمان،و امر امر نشود بى‌ارادت آمر [٤]مأمور به را،پس چون بر وجه اختيار لا بد مريد باشد اين را حمل بر مشيّت قسر و الجاء بايد كردن.

اگر گويند:چرا بر اين وجه از ايشان ايمان نمى‌خواهد [٥]؟گوييم:براى آن‌كه

[١] .مج،مت+شعر.

[٢] .اساس:اعراض،با توجّه به مج،وز تصحيح شد.

[٣] .مج،مت:صحت.

[٤] .مج،مت:ندارد.

[٥] .آن:نمى‌خواهند.