قولى ديگر در رفع او آن است كه:خبر مبتدا محذوف است،و آن ظرفى مقدّم است و رفع او هم بر ابتداست،و التّقدير:عليكم شهادة بينكم،قولى ديگر آن است كه:شهادة مرفوع است به ابتدا. وَ إِذٰا حَضَرَ ،در جاى خبر اوست بر تقدير آن‌كه:اقامة شَهٰادَةُ بَيْنِكُمْ وقت الحضور على تقدير وقت شهادة بينكم وقت الحضور،و اين قول ضعيف است براى آن‌كه وقت اقامۀ شهادت وقت حضور مرگ موصى نباشد،بل وقت دعوى المدّعي باشد و عند الحاجة الى الشّهادة.و اثنان مرفوع باشد به فاعليّت از فعلى محذوف كه دلّ عليه لفظ الشّهادة و التّقدير فليشهد اثنان.و بعض دگر گفتند تقدير چنين است كه:شهادة بينكم ان يشهد اثنان،اين قريب است به قول اوّل از روى معنى.و قوله: إِذٰا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ،چون حاضر آيد به يكى از شما مرگ «حضور»به معنى قرب است به هر حال،براى آن‌كه اگر مرگ حاضر آيد و مرد بميرد وصيّت نتواند كردن و گواه گرفتن،و نظيره قوله: حَتّٰى إِذٰا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ [٣]،و قوله: حَتّٰى إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ [٤]،چون مرده باشد نتواند اين سخن گفتن،و كذا قال: حَتّٰى إِذٰا جٰاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا [٥]،و مراد در اين مواضع مقاربت است.

و در معنى«شهادت»سه قول گفتند:يكى آن‌كه گواى [٦]است كه عند اقامت آن استخراج حقوق كنند،و يكى آن‌كه حضور است من قولهم:شهدت كذا اذا حضرته،و منه قوله تعالى: وَ لْيَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [٧]،و سيوم [٨]آن‌كه به معنى سوگند است من قولهم:اشهد باللّه أى احلف باللّه،و قوله تعالى: فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ ،و قول اوّل قوى‌تر است و لا يقتر است،به قصّۀ آيت.

و قوله: حِينَ الْوَصِيَّةِ ،نصب او بر ظرف است و نشايد كه عامل در او شَهٰادَةُ

[١] .اساس،آف:ندارد،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٢] .سورۀ يوسف(١٢)آيۀ ٨٢.

[٣] .سورۀ نساء(٤)آيۀ ١٨.

[٤] .سورۀ مؤمنون(٢٣)آيه ٩٩.

[٥] .سورۀ انعام(٦)آيه ٦١.

[٦] .مج:گوايى،آج،لب:گواهى.

[٧] .نور(٢٤)آيۀ ٢.

[٨] .مج،وز،لت:سه‌ام،مر:سيم.