روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٩٣ - ترجمه

ايشان ولىّ سوگنداند و در رفع«اوليان»چند قول گفتند:يكى آن‌كه:اسم ما لم يسمّ فاعله است بر قرائت آن‌كس كه استحقّ خواند على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه، و التّقدير استحقّ عليهم اثم الاوليين اى استحقّ منهم.

دوم آن‌كه:بدل ضمير است في يقومان المعنى يقوم الاوليان مقامها،و گفتند:بر [١]معنى امر باشد،أى فليقم الاوليان من الّذين استحقّ عليهم الوصيّة و اين اختيار زجّاج است.

سه‌ام [٢]آن‌كه بدل«آخران»است.و ابو على فارسى گفت:رفع او شايد كه بر ابتدا بود و او مبتداى مؤخّر بود،و تقدير چنين باشد:فالاوليان بامر الميّت آخران من اهله او من اهل دينه يقومان مقام الخائنين الّذين عثر عليهما كقولهم،تميمىّ أنا،اين وجه چهارم است و وجهى نيكو است.

و وجه پنجم ابو على گفت:روا باشد كه خبر مبتدا باشد محذوف و تقدير آن‌كه :فآخران يقومان مقامهما الاوليان.و قول ششم ابو الحسن اخفش گفت:صفت «آخران»باشد،با آن‌كه آخر ان نكره است و أوليان معرفه است به«لام»تعريف، براى آن‌كه اگرچه نكره است به وصف معرّف [٣]و مخصوص شده من قوله: يَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا .

و امّا قرائت آن‌كس كه«اوّلين»خواند به جمع از اتباع الّذين باشد و محلّ او جرّ بود،و تقدير آن بود كه:من الاوّلين الّذين استحقّ عليهم الايصاء و الاثم.

و در«عليهم»چند قول گفتند:يكى آن‌كه:«على»به معنى«من»باشد،.اى استحقّ منهم،كما قال اللّه تعالى: اَلَّذِينَ إِذَا اكْتٰالُوا عَلَى النّٰاسِ [٤]اى من النّاس، دوم آن‌كه:معنى آن باشد كه [٥]استحقّ عليهما مال بالشّهادة و معنى على وجوب باشد براى آن‌كه به گواهى [٦]گواهان [٧][حق] [٨]واجب شود بر مدّعى عليه چون گواهى به