روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٨٤ - ترجمه

گفتند:مراد به«كتاب»لوح محفوظ است،نظيره: وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ يٰابِسٍ إِلاّٰ فِي كِتٰابٍ مُبِينٍ [١]،و بعضى گفتند:مراد به كتاب قرآن است،يعنى از اتيان [٢]به احكام حلال و حرام و قصص و امثال و مواعظ و اخبار در اين كتاب تقصير نكرديم،بهرى مجمل بهرى مفصّل آنچه مجمل است بيانش بتفصيل رسول بازگذاشتيم كه: مٰا آتٰاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٣]،و آنچه متشابه است از آن بيانش به راسخان علم تفويض كرديم كه جز ايشان ندانند، وَ مٰا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ [٤].

و ابو القاسم بلخيّ گفت:مراد آن است كه در اين كتاب هيچ بازنگذاشتيم از احتجاج بر هر فرقه از فرق ضلالت و الّا بيان كرديم آنچه حجّت است اهل حق را بر اهل باطل.و امّت بر وجوه مختلف است،و اين [٥]بيان كرده شده است،و در اين جا مراد جماعت است،نظيره قوله: وَ لَمّٰا وَرَدَ مٰاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النّٰاسِ يَسْقُونَ [٦]،و قوله: تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ [٧].

ثُمَّ إِلىٰ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ ،پس همه را با خداى تعالى حشر كنند و جمع كنند مكلّفان را براى حساب و جزا از ثواب و عقاب،و نامكلّفان را براى [٨]عوض-چنان كه بيان كرديم.

امّا آن‌كه از جملۀ[نا] [٩]مكلّفان بر خدا عوضى ندارد و بر ديگرى،و كس را بر او عوضى نباشد،بر خداى واجب نيست كه او را حشر كند و برانگيزد.وقفى تمام است عند قوله: إِلاّٰ أُمَمٌ أَمْثٰالُكُمْ .

قوله: وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا ،آنگه وصف كافران و [١٠]مكذّبان كرد گفت:و آنان كه آيات و بيّنات مرا تكذيب كردند،كرّان و گنگان‌اند.در او دو قول گفتند:

يكى آن‌كه از جهل و عمايت و نادانى به مثابۀ كرّان و گنگان‌اند كه در تاريكى