١ ـ دليل بر قاعده، آيه: «ما على المحسنين من سبيل» (٣)است، زيرا «سبيل» در آيه مكره است كه در سياق نفى واقع شده،از اين رو مفيد عموم است. از سوى ديگر الف و لام در «المحسنين» مفيد عموم استقرافى است، و «على» نيز دلالت بر ضرر مى‌كند؛ نتيجه اين خواهد بود:هر سبيلى كه موجب ضرر بر هر شخصى محسنى باشد، منفى است.

از ديگر سو ممكن است گفته شود تعليق حكم به وصف به عليت است؛ بنابر اين سبيلى كه موجب ضرر بر هر محسنى باشد، بسته شده است، البته اين مفهوم مستفاد آيه با حكم عقل نيز تأييد مى‌شود.

بنابر اين ضمان ـ كه نوعى ضرر است ـ بر اشخاص محسن نخواهد بود؛ مضمون آيه نيز عام بوده سبيل آخرت و سبيل دنيا و سبيل احتجاج و هما آ ن را در بر مى‌گيرد.

٢ ـ قدر متيقن از معناى احسان عبارتست از: نفع رساندن به ديگران. اما جلوگيرى از ضرر ديگران از باب تبادر و عدم صحت سلب نيز احسان خواهد بود.

٣ ـ آيا احسان داير مدار قصد و نيت است يا تحقق خارجى يا آنكه نيّت به همراه تحقق خارجى هر دو شرط است ؟ بى گمان صورت سوم مصداق قطعى احسان خواهد بود. اما صرف قصد احسان، و يا تحقق خارجى دفع ضرر يا جلب منفعت،بدون قصد و به گونه اتفاقى،احسان نخواهد بود.

(٣) توبه، آيه ٩١.