براساس آنچه بيان شد، اجماعهايى كه از فقها بر مثلى يا قيمى بودن مالى نقل شده، براى ما حجيت ندارند. مگر اينكه فقيهان عصرهاى گذشته، ملاكى براى مثلى و قيمى بيان كرده باشند و آن ملاك در عصر حاضر نيز در آن اشياى خاص موجود باشد.

اين امر بدان جهت است كه اجماع فقيهان در اين گونه پديده‌ها ناظر به تلقى آنها نسبت به ارتكازات ذهنى عرف و عقلاى همان عصر از اشياى همان دوران است، و چه بسا در عصر ما ارتكازات ذهنى عرف و عقلا نسبت به آن اشيا تغيير كرده باشد به نظر مى‌رسد اين مطلب، در مورد اشيايى كه ازطريق روايات به عنوان مثلى يا قيمى معرفى شده‌اند نيز جارى باشد.

آنچه ذكر شد، به طور قطع در مورد مصاديق مثلى و قيمى نيز صادق است.باز شناخت معيار و ميزان ثابت براى مثلى و قيمى بودن از نظر عرف و عقلا به گونه‌اى كه از زمانى به زمان ديگر يا از مكانى به مكان ديگر تغيير نكند زمانى ميسّر است كه مصاديق مثلى و قيمى عصرهاى قبل، تغيير ننموده و هم چنان به وضعيت سابق خود باقى مانده باشد. بنا بر اين گفتار امام خمينى(ره) كه پيش از اين گذشت ، مبنى بر اينكه تعاريف فقها طبق اشياى دوران خود آنها است، در صورتى كه‌ملاك و معيار مثلى و قيمى بودن به نحو صحيح كشف نشده و فقط بر اساس ويژگيهاى ناپايدار اشياى خارجى ارائه شده باشد؛صحيح خواهد نمود . در حالى كه مثلى و قيمى دو عنوان انتزاعى بوده كه از نحوه رفتار عرف و عقلا در ارتباط با اشياى خارجى انتزاع مى‌گردند، از اين رو مى‌بايست با تحليل روانى رفتار عرف، ارتكازات ذهنى او را نسبت به اشياى خارجى كشف كرده، ضابطؤ اشياى مثلى و قيمى را بيان نمود.

ديدگاهها در تعريف مثلى و قيمى

از آنجا كه فقها تعاريفى هماهنگ براى مثلى و قيمى ارائه نكرده اند؛ نمونه‌هايى از آنها را ذكر و مورد نقد و بررسى قرار داده و در پايان تعريفى صحيح پيرامون اين دو عنوان بيان خواهيم نمود.