از حضور در آنجا خوددارى كرد و پيامبر صلى الله عليه و آله با همراهان سالم به «مدينه» بازگشتند. «١»
تفسير:
هر كس مسئول وظيفه خويش است
به دنبال آيات مربوط به جهاد، دستور فوق‌العاده‌اى در اين آيه به پيامبر صلى الله عليه و آله داده شده است كه: او موظف است به تنهائى در برابر دشمن بايستد، حتى اگر هيچ كس همراه او گام به ميدان نگذارد!؛ زيرا او تنها مسئول وظيفه خويش است، و در برابر ساير مردم تكليفى جز تشويق و دعوت به جهاد ندارد، مى‌فرمايد: «در راه خدا پيكار كن، تو تنها مسئول وظيفه خود هستى و مؤمنان را بر اين كار تشويق نما» «فَقاتِلْ في‌ سَبيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنينَ».
در حقيقت آيه، يك دستور مهم اجتماعى را- مخصوصاً درباره رهبران- در بر دارد، و آن اين كه: آنها بايد آن قدر در كار خود مصمّم، ثابت‌قدم و قاطع باشند كه حتى اگر هيچ كس دعوت آنها را «لبيك» نگويد، دست از تعقيب هدف مقدس خويش بر ندارند و در عين دعوت ديگران به انجام وظيفه، برنامه‌هاى خود را منوط به اجابت ديگران نشمرند.
و هيچ رهبرى تا چنين آمادگى نداشته باشد قادر به انجام رهبرى و پيشبرد اهداف خود نيست، مخصوصاً رهبران الهى كه تكيه‌گاه اصلى آنها خدا است، خدائى كه سرچشمه تمام نيروها و قدرت‌ها است.
لذا به دنبال اين دستور مى‌فرمايد: «اميد است خداوند با كوشش‌ها و