مؤمنانند و نه در صف كافران! مى‌فرمايد: «آنها افراد بى‌هدفى هستند، نه متمايل به اينها و نه به آنها» «مُذَبْذَبينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى‌ هؤُلاءِ وَ لا إِلى‌ هؤُلاءِ».
بايد توجه داشت: كلمه «مُذَبْذَب» اسم مفعول از ماده «ذبذب» است و در اصل، به معنى صداى مخصوصى كه به هنگام حركت دادن يك شى‌ء آويزان بر اثر برخورد با امواج هوا به گوش مى‌رسد، سپس به اشياء متحرك، اشخاص سرگردان، متحيّر و فاقد برنامه «مذبذب» گفته شده است.
اين يكى از لطيف‌ترين تعبيراتى است كه در قرآن درباره منافقين وارد شده است و اشاره ضمنى به اين مطلب دارد: چنان نيست كه نتوان منافقان را شناخت، بلكه اين تذبذب آنها آميخته با آهنگ مخصوصى است كه با توجه به آن شناخته مى‌شوند.
و نيز اين حقيقت را مى‌توان از اين تعبير استفاده كرد كه اينها همانند يك جسم معلق و آويزان ذاتاً فاقد جهت حركتند، اين بادها هستند كه آنها را به هر سو حركت مى‌دهند و به هر سمت بوزند با خود مى‌برند!
و در پايان آيه سرنوشت آنها را چنين بيان مى‌كند: آنها افرادى هستند كه بر اثر اعمالشان خدا حمايتش را از آنان برداشته و در بيراهه‌ها گمراهشان ساخته.
آرى، «كسانى را كه خدا گمراه كند هيچ گاه راه نجاتى براى آنان نخواهى يافت» «وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبيلًا».
درباره معنى «اضلالِ» خداوند و عدم منافات آن با آزادى اراده و اختيار، در جلد اول همين تفسير در ذيل آيه ٢٦ سوره «بقره» بحث كرده‌ايم.
***