فكر، به خود راه نمى‌دهد.
و ديگر اين كه: به فرض كه چنين احتمالى باشد آيا احتمال پيروزى مسلمين در كار نيست؟
بنا بر آنچه گفته شد، كلمه «عَسى‌» كه مفهوم آن احتمال و اميد است، در همان معنى اصلى- كه در همه جا دارد- استعمال شده است.
ولى مفسران معمولًا آن را به عنوان يك وعده قطعى به مسلمانان از طرف خداوند گرفته‌اند، كه با ظاهر كلمه «عَسى‌» سازگار نيست.
منظور از جمله «أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ» كه بعد از كلمه «فتح» ذكر شده، اين است كه: ممكن است در آينده مسلمانان بر دشمنان خود از طريق «جنگ و پيروزى» غلبه كنند و يا آن قدر قدرت بيابند كه «دشمن بدون جنگ» تسليم گردد.
به عبارت ديگر، كلمه «فتح» اشاره به پيروزى‌هاى نظامى مسلمانان است و «أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ» اشاره به پيروزى‌هاى اجتماعى، اقتصادى و مانند آن مى‌باشد.
اما با توجه به اين كه خداوند چنين احتمالى را بيان مى‌كند و او عالم و آگاه از وضع آينده است، اين آيه اشاره به پيروزى‌هاى نظامى، اجتماعى و اقتصادى مسلمانان خواهد بود.
***
و در آخرين آيه، به سرانجام كار منافقان اشاره كرده، مى‌گويد: در آن هنگام كه فتح و پيروزى نصيب مسلمانان راستين شود، و كار منافقان برملا گردد، «مؤمنان از روى تعجب مى‌گويند: آيا اين افراد منافق همان‌ها هستند كه آن همه ادعا داشتند و با نهايت تأكيد قسم ياد مى‌كردند كه با ما هستند، چرا سرانجام كارشان به اينجا رسيد»؟ «وَ يَقُولُ الَّذينَ آمَنُوا أَ هؤُلاءِ الَّذينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ