نازل گرديد. «١»
و اين كه در بعضى از روايات وارد شده اين سوره ناسخ است و منسوخ نيست، نيز اشاره به همين موضوع است.
اين سخن با مطلبى كه در جلد دوم همين تفسير در ذيل آيه ٢٨١ سوره «بقره» گفته‌ايم كه طبق روايات، آيه مزبور آخرين آيه‌اى است كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده منافات ندارد؛ زيرا اينجا سخن از سوره است و در آنجا سخن درباره يك آيه بود!
در اين سوره- به خاطر همين موقعيت خاص- تأكيد روى يك سلسله مفاهيم اسلامى و آخرين برنامه‌هاى دينى و مسأله رهبرى امت و جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله شده است و شايد به همين جهت است كه با مسأله لزوم وفا به عهد و پيمان، شروع شده.
به هر حال، در نخستين جمله مى‌فرمايد: «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! به عهد و پيمان خود وفا كنيد» «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ».
تا به اين وسيله افراد با ايمان را ملزم به پيمان‌هائى كه در گذشته با خدا بسته‌اند و يا در اين سوره به آن اشاره شده است بنمايد.
درست همانند اين است كه شخص مسافر در آخرين لحظات وداع به