براى عذرخواهى‌نيست و نه طريقى براى بازگشت به دنيا (و جبران گذشته)»؛ (فَارْتَدْ [١] لِنَفْسِكَ قَبْلَ نُزُولِكَ، وَ وَطِّئِ الْمَنْزِلَ قَبْلَ حُلُولِكَ، «فَلَيْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ‌ [٢]» وَ لَا إِلَى‌ الدُّنْيَا مُنْصَرَفٌ). [٣]

شايان توجّه است كه جمله‌ «ليس بعد الموت مستعتب» نخستين بار در كلام پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آمده است آنجا كه مى‌فرمايد: «لَيْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ أَكْثِرُوا مِنْ ذِكْرِ هَادِمِ اللَّذَّاتِ وَمُنَغِّصِ الشَّهَوَاتِ؛ بعد از مرگ راهى براى عذرخواهى و جلب رضايت پروردگار نيست، بنابراين بسيار به ياد چيزى باشيد كه لذات را در هم مى‌كوبد و شهوات را بر هم مى‌زند». [٤]

جمله‌ «وَ لَا إِلَى الدُّنْيَا مُنْصَرَفٌ‌؛ راه بازگشتى وجود ندارد»، حقيقت و واقعيّت واضحى است كه در آيات قرآن و روايات به طور گسترده به آن اشاره شده است.

قرآن مجيد مى‌فرمايد: «حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ* لَعَلِّى أَعْمَلُ صالِحاً فيما تَرَكْتُ كَلَّا ...»؛ (آنها همچنان به راه غلط خود ادامه مى‌دهند) تا زمانى كه مرگ يكى از آنها فرا رسد، مى‌گويد «پروردگارا! مرا بازگردانيد؛* شايد در برابر آنچه ترك كردم (و كوتاهى نمودم) عمل صالحى انجام دهم» (ولى به او مى‌گويند:) چنين نيست!». [٥]

در خطبه ١٨٨ نهج‌البلاغه درباره مردگان آمده است: «لَا عَنْ قَبِيحٍ يَسْتَطِيعُونَ انْتِقَالًا وَ لَا فِي حَسَنٍ يَسْتَطِيعُونَ ازْدِيَاداً؛ نه قدرت دارند از عمل زشتى كه انجام داده‌اند كنار روند و نه مى‌توانند بر كارهاى نيك خود چيزى بيفزايند».

[١]. «ارتد» به معناى انتخاب كن از ريشه «ارتياد» است كه در بخش قبل تفسير شد.

[٢]. «مستعتب» مصدر ميمى است و به معناى عذر خواهى و رضايت طلبيدن است از ريشه «عتب» بر وزن «عطف» گرفته شده كه معانى متعدّدى دارد و يكى از معانى آن رضا و خشنودى است و كسى كه عذرخواهى مى‌كند در واقع رضايت طرف را مى‌طلبد لذا اين واژه به معناى عذرخواهى به كار رفته است.

[٣]. «منصرف» نيز مصدر ميمى به معناى بازگشت است.

[٤]. مستدرك الوسائل، ج ٢، ص ١٠٤، ح ١٦.

[٥]. مؤمنون، آيه ٩٩ و ١٠٠. در آيات ٢٨ سوره انعام و ٣٧ سوره فاطر نيز به همين معنا اشاره شده است.