پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٦٨٥ - شرح و تفسير بيست و هشت اندرز ديگر

جمع هر دو معنا در تفسير اين جمله نيز بعيد نيست.

بيست و ششم. اين توصيه مبارك خود به مسأله دگرگون شدن اوضاع زمان پرداخته مى‌فرمايد: «هر گاه حاكم تغيير پيدا كند زمانه نيز دگرگون مى‌شود»؛ (إِذَا تَغَيَّرَ السُّلْطَانُ تَغَيَّرَ الزَّمَانُ).

اشاره به اينكه اوضاع جامعه بر محور وضع حاكمان مى‌گردد؛ نه تنها «الناس على دين ملوكهم» از واقعيّت برخوردار است، غالب حركات و سكنات مردم بر محور نوع حكومت‌ها مى‌چرخد. اگر حاكمان، افرادى آگاه عدالت پيشه و باتقوا باشند، مردم به سوى تقوا و عدالت حركت مى‌كنند و اگر افرادى سودجو، ظالم، بى‌تقوا و سنگدل باشند، تمام اين روحيات در جامعه منعكس مى‌شود. به همين دليل پيغمبران بزرگ الهى سعى داشتند كه قبل از هر چيز حكومت عادلانه‌اى برقرار كنند تا اصلاح مردم در سايه آن ميسّر شود. آنها كه تصور مى‌كنند سياست از ديانت جداست سخت در اشتباهند، زيرا ترويج ديانت بدون اصلاح حكومت امكان پذير نيست و به همين دليل پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله در اولين فرصت دست به تشكيل حكومت اسلامى زد تا بتواند با قدرت، راه را براى تبليغات صحيح و مؤثر اسلامى بگشايد و فرهنگ‌سازى صحيح را جانشين فرهنگ جاهليّت كند.

مخصوصاً در دنياى امروز كه رسانه‌هاى عمومى با تأثير عميقى كه در افكار مردم دارد و همچنين برنامه‌هاى مربوط به آموزش و پرورش از سطوح پايين تا سطح عالى در اختيار حكومت‌ها يا عناصر وابسته به حكومت است. آيا ممكن است بدون در دست داشتن اين امور، جامعه را از فساد رهايى بخشيد؟

از آنچه در بالا گفتيم معلوم شد كه منظور از تغيير زمان، تغيير مردم جامعه است و منظور از تغيير سلطان، تغيير حالات سلطان است.

پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: «صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِي إِذَا صَلَحَا صَلَحَتْ أُمَّتِي وَ إِذَا فَسَدَا فَسَدَتْ أُمَّتِي قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَنْ هُمَا قَالَ الْفُقَهَاءُ وَ الْأُمَرَاءُ؛ دو گروه از امّت من‌