بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى)

(١)

تذكر

٦ ص

(٢)

حكايت 99 آنكه يابد بوى حق را از يمن # چون نيابد بوى باطن را ز من؟

حكايت 100 كاى خسان نزد خدا هى بلال # بهتر از صد حى خى و قيل و قال

حكايت 101 گفت آن الله تو لبيك ماست # و آن نياز و درد و سوزت پيك ماست

حكايت 102 اين چنين رسوا كند حق شيد را # اينچنين گيرد رميده صيد را

حكايت 103 چونكه جان باشد نبايد لوت كم # چونكه لشكر هست، كم نايد علم

حكايت 104 گر ز صورت بگذريد اى دوستان # جنت است و گلستان در گلستان

حكايت 105 هاى اى فرعون، ناموسى مكن # تو شغالى، هيچ طاووسى مكن

حكايت 106 كاى خدا رسوا كن اين لاف لئام # تا بجنبد سوى ما، رحم كرام

حكايت 107 همچو من از مستى شهوت ببر # مستى شهوت ببين اندر شتر

حكايت 108 آنچه در فرعون بود آن در تو هست # ليك اژدرهات، محبوس چه است

حكايت 109 نفست اژدرهاست او كى مرده است # از غم بىآلتى افسرده است

حكايت 110 موسى و فرعون در هستى توست # بايد اين دو خصم را در خويش جست

حكايت 111 در كف هركس اگر شمعى بدى # اختلاف از گفتشان بيرون شدى

حكايت 112 چونكه دندان تو كرمش درفتاد # نيست دندان، بر كنش اى اوستاد

حكايت 113 علم چون بر دل زند يارى شود # علم چون بر تن زند بارى شود

حكايت 114 تو كه بىدردى همىانديش اين # نيست صاحب درد را اين فكر هين

حكايت 115 هست معشوق آنكه او يك تو بود # مبتدا و منتهايت او بود

حكايت 116 خون نخسبد در فتد در هر دلى # ميل جستوجوى كشف مشكلى

حكايت 117 غرقه گشته عقلهاى چون جبال # در بحار وهم و گرداب خيال

حكايت 118 هركه اول بين بود اعمى بود # هركه آخر بين چه با معنى بود

حكايت 119 من شكستم عهد و دانستم به دست # تا رسيد آن شومى جرأت به دست

حكايت 120 فلسفه نزول بلا و مصيبت

حكايت 121 يستوى الاعمى لديكم و البصير # في المقام و النزول و المسير؟

حكايت 122 جمله گر مردند ايشان، گر حىاند # غايب و پنهان ز چشم دل كىاند؟

حكايت 123 چونكه بىآتش مرا گرمى رسد # راضيم گر آتشش ما را كشد

حكايت 124 صد هزاران كيميا حق آفريد # كيميايى همچو صبر آدم نديد

حكايت 125 هين بجو، كه ركن دولت جستن است # هر گشادى در دل اندر بستن است

حكايت 126 اندكاندك آب را دزدد هوا # دين چنين دزدد هم احمق از شما

حكايت 127 راه مرگ خلق ناپيدا رهيست # در نظر نايد كه آن بيجا رهيست

حكايت 128 ما نه زان پيلان گوليم اى گروه # كاضطراب ماه آردمان شكوه

حكايت 129 من چو رفتم بشنوى بانگ دهل # آنزمان واقف شوى بر جزء و كل

حكايت 130 اين جهان زندان و ما زندانيان # حفره كن زندان و خود را وارهان

حكايت 131 استخوان حرص تو در وقت درد # درهم آيد خرد گردد درنورد

حكايت 132 عاشقان را كار نبود باوجود # عاشقان را هست بىسرمايه سود

حكايت 133 ماهيان را بحر نگذارد برون # خاكيان را بحر نگذارد درون

حكايت 134 خاك مردان باش اى جان در نبرد

حكايت 135 تنشناسان زود ما را گم كنند # آب نوشان ترك مشك و خم كنند

حكايت 136 آنكسى را كش معرف حق بود # جامد و ناميش صد صدق زند

حكايت 137 هرچه از تو ياوه گردد از قضا # تو يقين دان كه خريدت از بلا

حكايت 138 گفت تيرى جست از شست اى پسر # نيست سنت كايد آن واپس به سر

حكايت 139 مغز نغزى دارد آخر آدمى # يك دمى آن را طلب، گر زان دمى

حكايت 140 آنكه مردن پيش چشمش تهلكه است # امر«لا تلقوا» بگيرد او به دست

حكايت 141 كرد ويران تا كند معمورتر

حكايت 142 او گناهى كرد و ما ديديم نيك # رحمت ما را نمىدانست نيك

اركان توبه عبارتند از

٢٢٢ ص

(٩٢)

حكايت 143 هركجا كه يوسفى باشد چو ماه # جنت است، ارچه كه باشد قعر چاه

حكايت 144 آن زرى كه دل از او گردد غنى # غالب آيد بر قمر در روشنى

حكايت 145 دشمنى دارى چنين در سر خويش # مانع عقل است و خصم جان و كيش

حكايت 146 عاشقم من، كشته قربان لا

حكايت 147 آب خضر از جوى نطق اوليا # مىخوريم اى تشنه غافل بيا

حكايت 148 راست مىفرمود آن بحر كرم # بر شما من از شما مشفقترم

حكايت 149 سايههايى كه بود جوياى نور # نيست گردد چون كند نورش ظهور

حكايت 150 پس يقين در عقل هر داننده هست # اينكه با جنبنده جنباننده هست

حكايت 151 در حقيقت هر عدو داروى توست # كيميا و نافع و دلجوى توست

حكايت 152 گفتش اى جان صعبتر خشم خدا # كه از آن دوزخ همىلرزد چو ما

حكايت 153 چون زن صوفى تو خائن بودهاى # دام مكر اندر دغا بگشودهاى

حكايت 154 بارها پوشد پى اظهار فضل # باز گيرد از پى اظهار عدل

حكايت 155 هركه را مشك نصيحت سود نيست # لاجرم با بوى بد خوكردنىست

حكايت 156 هيچ آدم گفت حق را كه تو را # امتحان كردم درين جرم و خطا؟

حكايت 157 عاشقا خروب تو آمد كژى # همچو طفلان سوى كژ چون مىخزى

حكايت 158 هست اين بالا مقام مصطفى # وهم مثلى نيست با آن شه مرا

حكايت 159 آفتاب از امر حق طباخ ماست # ابلهى باشد كه گوييم او خداست

حكايت 160 تو همىترسى ز من ليك از خرى # من همىترسم كه تو كمتر خورى

حكايت 161 پيش خاصان ره نباشد عامه را

حكايت 162 جان هر مرغى كه آمد سوى قاف # جمله عالم از اولافند، لاف

حكايت 163 تشنه را خود شغل چه بود در جهان # گرد پاى حوض گشتن جاودان

حكايت 164 ديده در وقتى كه شد حيران و دنگ # كه سخن گفت و اشارت كرد سنگ

حكايت 165 غم مخور ياوه نگردد او ز تو # بلكه عالم ياوه گردد اندرو

حكايت 166 چيست نام اين وزير جامهكن # قوم گفتندش كه نامش هم حسن

حكايت 167 جان كه او دنباله زاغان پرد # زاغ او را سوى گورستان برد

حكايت 168 اى خنك آن را كه پيش از مرگ مرد

حكايت 169 احمق ار حلوا نهد اندر لبم # من از آن حلواى او اندر تبم

حكايت 170 جان گشايد سوى بالا بالها # در زده تن در زمين چنگالها

حكايت 171 هركه آخربينتر، او مسعودتر # هركه آخربينتر، او مطرودتر

حكايت 172 مال در ايثار اگر گردد تلف # در درون، صد زندگى آيد خلف

حكايت 173 لوح محفوظ است او را پيشوا # از چه محفوظ است؟ محفوظ از خطا

حكايت 174 پس تو را هر غم كه پيش آيد ز درد # بر كسى تهمت منه بر خويش گرد

حكايت 175 عقل ايمانى چو شحنه عادل است # پاسبان و حاكم شهر دل است

حكايت 176 پير، پير عقل باشد اى پسر # نه سپيدى موى اندر ريش و سر

حكايت 177 بركنار بامى اى مست مدام # پست بنشين، يا فرود آ و السلام

حكايت 178 مرده گردم خويش بسپارم به آب # مرگ پيش از مرگ، امن است از عذاب

حكايت 179 گفت شخصى خوب ورد آوردهاى # ليك سوراخ دعا گم كردهاى

حكايت 180 پند گفتن با جهول خوابناك # تخم افكندن بود در شوره خاك

حكايت 181 كى شود گلزار و گندمزار اين # تا نگردد زشت و ويران اين زمين؟

حكايت 182 خرمن فرعون را داد او بباد # هيچ شه را اينچنين صاحب مباد

حكايت 183 زآن بود جنس بشر پيغمبران # تا به جنسيت رهند از ناودان

پاسخ قرآن كريم به گروه اول

حكايت 184 گر تو را عقل است، كردم لطفها # ور خرى، آوردهام خر را عصا

حكايت 185 غير شه را بهر آن لا كردهام # كه به سوى شه تولا كردهام

حكايت 186 بهر اظهارست اين خلق جهان # تا نماند گنج حكمتها نهان

حكايت 187 ساحره دنيا قوى دانا زنى است # حل سحر او به پاى عامه نيست

حكايت 188 يار فرعون تنيد، اى قوم دون # ز آن نمايد مر شما را نيل، خون

حكايت 189 قشرهاى خشك را جا آتش است # قشر پيوسته به مغز جان خوش است

حكايت 190 كوه در سوراخ سوزن كى رود؟ # جز مگر كآن رشته يكتا شود

حكايت 191 هزل تعليم است آن را جد شنو # تو مشو بر ظاهر هزلش گرو

حكايت 192 من به هر شهرى رگى دارم نهان # بر عروقم بسته اطراف جهان

ذو القرنين چه سمتى داشته است؟

٤٦٠ ص

(٢٠٦)

چرا وى را«ذو القرنين» نام نهادند؟

٤٦١ ص

(٢٠٧)

تاريخ زندگى و سلطنت ذو القرنين

٤٦٢ ص

(٢٠٨)

حكايت 193 يك زمان از وى عنايت بركند # عقل زيرك ابلهىها مىكند

حكايت 194 آدمى را هست حس تن سقيم # ليك در باطن يكى خلقى عظيم

بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٤٨٧

حكايت ١٨٤/ صفحه ٤١٦

گر تو را عقل‌ست، كردم لطف‌ها		ور خرى، آورده‌ام خر را عصا

حكايت اعتراض اميران عرب بر پيغمبر. حق و سخنى در خصوص اين كلمه‌

حكايت ١٨٥/ صفحه ٤٢١

غير شه را بهر آن لا كرده‌ام‌		كه به سوى شه تولا كرده‌ام‌

حكايت پادشاهى كه بر يكى از نزديكان خود خشم گرفت و شفاعت عماد الملك از وى ... اسلام و سخنى در خصوص اين واژه.

حكايت ١٨٦/ صفحه ٤٢٦

بهر اظهارست اين خلق جهان‌		تا نماند گنج حكمت‌ها نهان‌

حكايت سؤال حضرت موسى از خدا در خصوص علت آفريدن و كشتن. يكى از وجوه افتراق كيفيت زندگى دنيا با زندگى آخرت، مرزبندى مشخص بين دو گروه صالح و طالح است.

حكايت ١٨٧/ صفحه ٤٣٢

ساحره دنيا قوى دانا زنى‌ست‌		حل سحر او به پاى عام نيست‌

حكايت مسحور شدن پسر پادشاه به سحر پيره‌زن. چه‌چيز دنيا انسان را سحر مى‌كند؟

حكايت ١٨٨/ صفحه ٤٤١

يار فرعون تنيد اى قوم دون‌		ز آن نمايد مر شما را نيل خون‌

حكايت خنديدن زاهدى بر مصائب مردم از خشكسالى.

موضع‌گيرى انسان‌ها در مقابله با حوادث ناگوار بى‌ارتباط با حالات روانى آنان نيست.

حكايت ١٨٩/ صفحه ٤٤٥

قشرهاى خشك را جا آتش است‌		قشر پيوسته به مغز جان خوش است‌

حكايت يافتن پسران عزير وى را بعد از صد سال.