بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٣٧٥ - استنتاج

عقل همواره نفس سركش و انتقام‌جو را از ارتكاب به اعمال زشت باز مى‌دارد و همچون شحنه و پاسبان، نفس را كنترل مى‌كند كه مبادا به انحراف كشيده شود.

عقل ايمانى، همچون پاسبان دادگرى است كه شهر دل را زير نظر خود گرفته است.

عقل با همان معنا، كه شرحش گذشت، از نظر مولانا «عقل عملى» يا «عقل ممدوح» ناميده مى‌شود و «عقل ايمانى» از تجلّيات همين عقل عملى است كه مشمول توصيف روايات در وصف عقل است.

مولانا در ادامه توصيف عقل ايمانى مى‌گويد:

عقل ايمانى در مثل همچون گربه باهوش است كه نفس اماره دزد از ترس او مانند موش در سوراخ پنهان است.

هرجا كه موش نفس اماره حضور پيدا مى‌كند، بدانيد كه گربه عقل در آنجا يا حضور ندارد و يا اگر هست سايه و نقشى از گربه است، نه خود گربه.

«يا هشام من سلّط ثلاثا على ثلاث فكأنّما أعان على هدم عقله: من اظلم نور تفكّره بطول امله و محا طرائف حكمته بفضول كلامه و اصفأ نور عبرته بشهوات نفسه فكأنّما اعان هواه على هدم عقله و من هدم عقله افسد عليه دينه و دنياه».