بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٣٧٤ - استنتاج

٤- خدا به اندازه عقلى كه به هركس داده خرده مى‌گيرد.

عن ابى جعفر عليهما السّلام: «انّما يداقّ اللّه العباد في الحساب يوم القيامة على قدر ما اتاهم من العقول في الدّنيا»

٥- كيفر و پاداش خدا براساس عقل است.

عن ابى جعفر عليهما السّلام: «... و ايّاك اعاقب و ايّاك اثيب»[١]

و ....

براى آگاهى بيشتر از جايگاه ارزشى عقل در اسلام، به كتاب شريف اصول كافى، جلد اول كتاب العقل و الجهل رجوع كنيد.

*** مولانا در اين حكايت، گوشه‌اى از جايگاه ارزشى عقل در انسان و نقش سازندگى آن در روابط اجتماعى را چنين بيان مى‌كند كه: مطمئن‌ترين افراد در مقام مشورت و نظرخواهى، انسان با فهم و عاقل است، هرچند كه آن عاقل دشمن و مخالف شخص خواهنده باشد. لذا در اين حكايت، مرد خواهنده مشورت، به فرد عاقلى كه از او تقاضاى مشورت كرده بود چنين مى‌گويد:

اى انسان ارزشمند، من مى‌دانم كه تو دشمن ديرينه من هستى ولى اين‌را هم مى‌دانم كه تو انسان عاقل و بامعنويتى هستى و عقل تو نمى‌گذارد كه در مقام مشورت به من خيانت كنى.

طبيعت انسان انتقام‌طلب است و همواره مى‌خواهد از دشمن انتقام بگيرد اما عقل همچون زنجير آهنين او را عقال مى‌كند.

[١] - اصول كافى، ج ١؛ كتاب العقل و الجهل.