بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٤٦٦ - استنتاج

پديده‌هاى عالم خلقت، كسى جز پروردگار بزرگ نيست.

... قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ[١]

«بگو خدا خالق همه‌چيز است و او است يكتا و پيروز.»

جمله «كلّ شى‌ء» افاده عموم مى‌كند، به‌طورى‌كه شامل همه پديده‌ها مى‌شود؛ اعم از كوچك و بزرگ، مرئى و نامرئى، جزئى و كلّى، جاندار و بى‌جان، حتى برگى كه از درخت بر زمين مى‌افتد و ... البته اين بدين معنى نيست كه ما در اعمال خود اختيارى نداشته باشيم! خير، بلكه همچنانكه خدا خالق مختار است ما فاعل مختاريم، در واقع خالقيت بالذات از آن خدا و فاعليت بالعرض از آن ما است.

او آفريننده همه پديده‌ها است و ما استفاده‌كننده از همه آنها.

بنابراين، اعتقاد اشتراك در خالقيت بالذات، به آنچه كه به‌عنوان توحيد افعالى ناميده مى‌شود، تناقض دارد و همان چيزى است كه در جهان‌بينى اسلامى از آن به عنوان «شرك» ياد مى‌شود.

... وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى‌ إِثْماً عَظِيماً[٢]

«و آن كس كه براى خدا شريكى قائل شود، گناه بزرگى مرتكب شده است.»

*** مولانا در اين حكايت، مسأله توحيد افعالى را مطرح كرده و با تشبيه نمودن صاحبان عقول جزئيه به مورچه، توجه همگان را به اين نكته جلب مى‌كند كه سرنخ همه اسباب به دست مسببّ الأسباب است و تمام خطوط در نهايت به او منتهى مى‌گردد.

وَ أَنَّ إِلى‌ رَبِّكَ الْمُنْتَهى‌* وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكى‌* وَ أَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَ أَحْيا[٣]

[١] - رعد: ١٦

[٢] - نساء: ٤٨

[٣] - نجم: ٤٤- ٤٢