بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٩٩ - استنتاج

ذهن استاد به وجود آمد.

پيوسته، هر دانش‌آموزى كه وارد مكتبخانه مى‌شد، همان حرف را به استاد مى‌گفت تا اينكه خيالات استاد بيشتر گشت و از حال خود شگفت‌زده شد.

بالأخره بر اثر غلبه وهم و ترس سست شد، برخاست و با حالى نزار راهى خانه‌اش شد.

استنتاج‌

وهم و خيال، به پديده‌ها و اشباح و اظلالى گفته مى‌شود كه بدون مواجه شدن با حواس يا ادراك حسّى، صورتى از خود را در آينه ذهن پديد مى‌آورند. فلاسفه اين پديده را قوه ادراك معانى جزئى مى‌گويند و علماى علم اصول آن را حالت چهارم ذهن نسبت به قضايا و امور مى‌دانند. مقابل يقين، ظن و شك.

تأثير اين پديده در زندگى انسان و نقش‌آفرينى آن در امور جزئى و كلى، مادى و معنوى و خواب و بيدارى غيرقابل انكار است. به‌طورى‌كه مى‌توان بخش زياد و در مواردى همه عكس‌العمل‌هاى حالات و حركات انسان را متأثر از اين پديده دانست.

زيرا همه صلح و جنگ‌ها، قهر و آشتى‌ها، دوستى و دشمنى‌ها و فخر و ننگهاى مردم ريشه در اوهام و خيالات بى‌اساس آنها دارد.