بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ١٥٣ - استنتاج

در آخرت، چنانكه در آيات زيادى اينگونه آمده است:

... إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.[١]

«بازگشت شما به سوى من است و شما را از آنچه انجام مى‌داديد باخبر خواهم ساخت.»

يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ.[٢]

«و در آن روز انسان را از تمام كارهايى كه از پيش يا پس فرستاده، آگاه مى‌كند.»

يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسُوهُ وَ اللَّهُ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ[٣]

«در آن روز كه خداوند همه آنها را برمى‌انگيزد و از اعمالى كه انجام داده‌اند باخبر مى‌سازد، اعمالى كه خداوند آن را احصا نمود و آنها فراموش كردند، و خداوند بر هر چيز شاهد است.»

*** مولانا مسأله تنبّه و آگاهى در عالم آخرت را، كه يكى از انگيزه‌هاى جزاى اعمال است، در قالب حكايتى شيرين و هشداردهنده چنين طرح مى‌كند كه: وقتى صاحبخانه از دزد پرسيد چرا دهل تو صدا ندارد، دزد پاسخ مى‌دهد كه اين دهل با دهل‌هاى معمولى تفاوت دارد. اين دهل الآن نواخته مى‌شود ولى صدايش فردا با آهنگ حزن‌آلود واحسرتا و واويلتا شنيده مى‌شود.

اين بيت، احوال روز قيامت را بيان مى‌كند و عكس‌العمل انسان‌هايى را كه جزاى اعمال زشت خود در دنيا را مشاهده مى‌كنند و مى‌بينند كه چگونه شادى‌هاى مجازى دنياى آنان، در آن روز تبديل به غم و اندوه جانكاه شده است؛ غمى كه ناله افسوس و دريغ آنها را بلند كرده، با حسرت مى‌گويند:

[١] - عنكبوت: ٨

[٢] - قيامت: ١٣

[٣] - مجادله: ٦