بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٢٨٧ - استنتاج

يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَ ما تُخْفِي الصُّدُورُ[١]

و ... بنابراين، خدايى كه چنين احاطه و آگاهى و گستره علم حضورى بر ما كان و ما يكون و ما كائن دارد، ديگر نكته‌اى بر او مستور و مجهول نمى‌ماند كه بخواهد با امتحان پرده از روى آن بردارد و بر معلومات خويش بيفزايد.

اگر گفته شود: پس منظور از آيات زير:

إِنَّا بَلَوْناهُمْ ...[٢]

وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ ...[٣]

وَ إِذِ ابْتَلى‌ إِبْراهِيمَ ...[٤]

وَ كَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ ...[٥]

أَ وَ لا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ...[٦]

و آياتى از اين قبيل كه تماما امتحان را به خدا نسبت داده است، چيست؟

مى‌گوييم: هدف خداوند از امتحان كردن بندگانش، براى كشف مجهول و كسب معلومات نيست، بلكه امتحان خدا نوعى پرورش دادن استعدادهاى بندگان و از قوّه به فعل رساندن نيروى نهفته در وجود انسان‌هاست چنانكه قرآن مى‌فرمايد:

إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا[٧]

«ما موجودات زمين را زينت آن قرار داديم تا به وسيله آنها مردم را امتحان كنيم و آنان را كه از نظر عمل نيكوكارترند معلوم داريم.»

... وَ لِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ وَ لِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ‌

[١] - غافر: ١٩

[٢] - قلم: ١٧

[٣] - محمد: ٣١

[٤] - بقره: ١٢٤

[٥] - انعام: ٥٣

[٦] - توبه: ١٢٦.

[٧] - كهف: ٧