بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى)

(١)

تذكر

٦ ص

(٢)

حكايت 99 آنكه يابد بوى حق را از يمن # چون نيابد بوى باطن را ز من؟

حكايت 100 كاى خسان نزد خدا هى بلال # بهتر از صد حى خى و قيل و قال

حكايت 101 گفت آن الله تو لبيك ماست # و آن نياز و درد و سوزت پيك ماست

حكايت 102 اين چنين رسوا كند حق شيد را # اينچنين گيرد رميده صيد را

حكايت 103 چونكه جان باشد نبايد لوت كم # چونكه لشكر هست، كم نايد علم

حكايت 104 گر ز صورت بگذريد اى دوستان # جنت است و گلستان در گلستان

حكايت 105 هاى اى فرعون، ناموسى مكن # تو شغالى، هيچ طاووسى مكن

حكايت 106 كاى خدا رسوا كن اين لاف لئام # تا بجنبد سوى ما، رحم كرام

حكايت 107 همچو من از مستى شهوت ببر # مستى شهوت ببين اندر شتر

حكايت 108 آنچه در فرعون بود آن در تو هست # ليك اژدرهات، محبوس چه است

حكايت 109 نفست اژدرهاست او كى مرده است # از غم بىآلتى افسرده است

حكايت 110 موسى و فرعون در هستى توست # بايد اين دو خصم را در خويش جست

حكايت 111 در كف هركس اگر شمعى بدى # اختلاف از گفتشان بيرون شدى

حكايت 112 چونكه دندان تو كرمش درفتاد # نيست دندان، بر كنش اى اوستاد

حكايت 113 علم چون بر دل زند يارى شود # علم چون بر تن زند بارى شود

حكايت 114 تو كه بىدردى همىانديش اين # نيست صاحب درد را اين فكر هين

حكايت 115 هست معشوق آنكه او يك تو بود # مبتدا و منتهايت او بود

حكايت 116 خون نخسبد در فتد در هر دلى # ميل جستوجوى كشف مشكلى

حكايت 117 غرقه گشته عقلهاى چون جبال # در بحار وهم و گرداب خيال

حكايت 118 هركه اول بين بود اعمى بود # هركه آخر بين چه با معنى بود

حكايت 119 من شكستم عهد و دانستم به دست # تا رسيد آن شومى جرأت به دست

حكايت 120 فلسفه نزول بلا و مصيبت

حكايت 121 يستوى الاعمى لديكم و البصير # في المقام و النزول و المسير؟

حكايت 122 جمله گر مردند ايشان، گر حىاند # غايب و پنهان ز چشم دل كىاند؟

حكايت 123 چونكه بىآتش مرا گرمى رسد # راضيم گر آتشش ما را كشد

حكايت 124 صد هزاران كيميا حق آفريد # كيميايى همچو صبر آدم نديد

حكايت 125 هين بجو، كه ركن دولت جستن است # هر گشادى در دل اندر بستن است

حكايت 126 اندكاندك آب را دزدد هوا # دين چنين دزدد هم احمق از شما

حكايت 127 راه مرگ خلق ناپيدا رهيست # در نظر نايد كه آن بيجا رهيست

حكايت 128 ما نه زان پيلان گوليم اى گروه # كاضطراب ماه آردمان شكوه

حكايت 129 من چو رفتم بشنوى بانگ دهل # آنزمان واقف شوى بر جزء و كل

حكايت 130 اين جهان زندان و ما زندانيان # حفره كن زندان و خود را وارهان

حكايت 131 استخوان حرص تو در وقت درد # درهم آيد خرد گردد درنورد

حكايت 132 عاشقان را كار نبود باوجود # عاشقان را هست بىسرمايه سود

حكايت 133 ماهيان را بحر نگذارد برون # خاكيان را بحر نگذارد درون

حكايت 134 خاك مردان باش اى جان در نبرد

حكايت 135 تنشناسان زود ما را گم كنند # آب نوشان ترك مشك و خم كنند

حكايت 136 آنكسى را كش معرف حق بود # جامد و ناميش صد صدق زند

حكايت 137 هرچه از تو ياوه گردد از قضا # تو يقين دان كه خريدت از بلا

حكايت 138 گفت تيرى جست از شست اى پسر # نيست سنت كايد آن واپس به سر

حكايت 139 مغز نغزى دارد آخر آدمى # يك دمى آن را طلب، گر زان دمى

حكايت 140 آنكه مردن پيش چشمش تهلكه است # امر«لا تلقوا» بگيرد او به دست

حكايت 141 كرد ويران تا كند معمورتر

حكايت 142 او گناهى كرد و ما ديديم نيك # رحمت ما را نمىدانست نيك

اركان توبه عبارتند از

٢٢٢ ص

(٩٢)

حكايت 143 هركجا كه يوسفى باشد چو ماه # جنت است، ارچه كه باشد قعر چاه

حكايت 144 آن زرى كه دل از او گردد غنى # غالب آيد بر قمر در روشنى

حكايت 145 دشمنى دارى چنين در سر خويش # مانع عقل است و خصم جان و كيش

حكايت 146 عاشقم من، كشته قربان لا

حكايت 147 آب خضر از جوى نطق اوليا # مىخوريم اى تشنه غافل بيا

حكايت 148 راست مىفرمود آن بحر كرم # بر شما من از شما مشفقترم

حكايت 149 سايههايى كه بود جوياى نور # نيست گردد چون كند نورش ظهور

حكايت 150 پس يقين در عقل هر داننده هست # اينكه با جنبنده جنباننده هست

حكايت 151 در حقيقت هر عدو داروى توست # كيميا و نافع و دلجوى توست

حكايت 152 گفتش اى جان صعبتر خشم خدا # كه از آن دوزخ همىلرزد چو ما

حكايت 153 چون زن صوفى تو خائن بودهاى # دام مكر اندر دغا بگشودهاى

حكايت 154 بارها پوشد پى اظهار فضل # باز گيرد از پى اظهار عدل

حكايت 155 هركه را مشك نصيحت سود نيست # لاجرم با بوى بد خوكردنىست

حكايت 156 هيچ آدم گفت حق را كه تو را # امتحان كردم درين جرم و خطا؟

حكايت 157 عاشقا خروب تو آمد كژى # همچو طفلان سوى كژ چون مىخزى

حكايت 158 هست اين بالا مقام مصطفى # وهم مثلى نيست با آن شه مرا

حكايت 159 آفتاب از امر حق طباخ ماست # ابلهى باشد كه گوييم او خداست

حكايت 160 تو همىترسى ز من ليك از خرى # من همىترسم كه تو كمتر خورى

حكايت 161 پيش خاصان ره نباشد عامه را

حكايت 162 جان هر مرغى كه آمد سوى قاف # جمله عالم از اولافند، لاف

حكايت 163 تشنه را خود شغل چه بود در جهان # گرد پاى حوض گشتن جاودان

حكايت 164 ديده در وقتى كه شد حيران و دنگ # كه سخن گفت و اشارت كرد سنگ

حكايت 165 غم مخور ياوه نگردد او ز تو # بلكه عالم ياوه گردد اندرو

حكايت 166 چيست نام اين وزير جامهكن # قوم گفتندش كه نامش هم حسن

حكايت 167 جان كه او دنباله زاغان پرد # زاغ او را سوى گورستان برد

حكايت 168 اى خنك آن را كه پيش از مرگ مرد

حكايت 169 احمق ار حلوا نهد اندر لبم # من از آن حلواى او اندر تبم

حكايت 170 جان گشايد سوى بالا بالها # در زده تن در زمين چنگالها

حكايت 171 هركه آخربينتر، او مسعودتر # هركه آخربينتر، او مطرودتر

حكايت 172 مال در ايثار اگر گردد تلف # در درون، صد زندگى آيد خلف

حكايت 173 لوح محفوظ است او را پيشوا # از چه محفوظ است؟ محفوظ از خطا

حكايت 174 پس تو را هر غم كه پيش آيد ز درد # بر كسى تهمت منه بر خويش گرد

حكايت 175 عقل ايمانى چو شحنه عادل است # پاسبان و حاكم شهر دل است

حكايت 176 پير، پير عقل باشد اى پسر # نه سپيدى موى اندر ريش و سر

حكايت 177 بركنار بامى اى مست مدام # پست بنشين، يا فرود آ و السلام

حكايت 178 مرده گردم خويش بسپارم به آب # مرگ پيش از مرگ، امن است از عذاب

حكايت 179 گفت شخصى خوب ورد آوردهاى # ليك سوراخ دعا گم كردهاى

حكايت 180 پند گفتن با جهول خوابناك # تخم افكندن بود در شوره خاك

حكايت 181 كى شود گلزار و گندمزار اين # تا نگردد زشت و ويران اين زمين؟

حكايت 182 خرمن فرعون را داد او بباد # هيچ شه را اينچنين صاحب مباد

حكايت 183 زآن بود جنس بشر پيغمبران # تا به جنسيت رهند از ناودان

پاسخ قرآن كريم به گروه اول

حكايت 184 گر تو را عقل است، كردم لطفها # ور خرى، آوردهام خر را عصا

حكايت 185 غير شه را بهر آن لا كردهام # كه به سوى شه تولا كردهام

حكايت 186 بهر اظهارست اين خلق جهان # تا نماند گنج حكمتها نهان

حكايت 187 ساحره دنيا قوى دانا زنى است # حل سحر او به پاى عامه نيست

حكايت 188 يار فرعون تنيد، اى قوم دون # ز آن نمايد مر شما را نيل، خون

حكايت 189 قشرهاى خشك را جا آتش است # قشر پيوسته به مغز جان خوش است

حكايت 190 كوه در سوراخ سوزن كى رود؟ # جز مگر كآن رشته يكتا شود

حكايت 191 هزل تعليم است آن را جد شنو # تو مشو بر ظاهر هزلش گرو

حكايت 192 من به هر شهرى رگى دارم نهان # بر عروقم بسته اطراف جهان

ذو القرنين چه سمتى داشته است؟

٤٦٠ ص

(٢٠٦)

چرا وى را«ذو القرنين» نام نهادند؟

٤٦١ ص

(٢٠٧)

تاريخ زندگى و سلطنت ذو القرنين

٤٦٢ ص

(٢٠٨)

حكايت 193 يك زمان از وى عنايت بركند # عقل زيرك ابلهىها مىكند

حكايت 194 آدمى را هست حس تن سقيم # ليك در باطن يكى خلقى عظيم

بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٤٨٦

حكايت ١٧٨/ صفحه ٣٩٠

مرده گردم خويش بسپارم به آب‌		مرگ پيش از مرگ، امن است از عذاب‌

حكايت گرفتار آمدن سه ماهى در آبگيرى. خدا هيچ امتى را بدون اتمام حجت عذاب نمى‌كند.

حكايت ١٧٩/ صفحه ٣٩٦

گفت شخصى خوب ورد آورده‌اى‌		ليك سوراخ دعا گم كرده‌اى‌

حكايت شخصى كه به هنگام طهارت گرفتن دعاى استنشاق مى‌خواند. همه گرفتارى‌هاى ما نتيجه ناهنجارى‌هاى رفتارى است.

حكايت ١٨٠/ صفحه ٤٠٠

پند گفتن با جهول خوابناك‌		تخم افكندن بود در شوره خاك‌

حكايت شخصى كه با حيله پرنده‌اى را شكار كرد و فريب دادن پرنده شكارچى را. سه عامل مؤثر در پرورش فكرى افراد.

حكايت ١٨١/ صفحه ٤٠٤

كى شود گلزار و گندم‌زار اين‌		تا نگردد زشت و ويران اين زمين‌

حكايت شخصى كه زمين را شخم مى‌زد و ابلهى به او اعتراض كرد كه هان چرا زمين را خراب مى‌كنى؟

تخريب به دوگونه است.

حكايت ١٨٢/ صفحه ٤٠٦

خرمن فرعون را داد او به باد		هيچ شه را اين‌چنين صاحب مباد

حكايت مشورت فرعون با وزيرش در خصوص دعوت حضرت موسى. وزير و سخنى در خصوص اين واژه.

حكايت ١٨٣/ صفحه ٤١١

ز آن بود جنس بشر پيغمبران‌		تا به جنسيت رهند از ناودان‌

حكايت كودكى كه بر لبه بام آمد و رهنمايى حضرت على مادرش را براى نجات كودك. چرا پيغمبر از نوع انسان بود؟