بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٤٥٥ - استنتاج

مى‌گويى، من هم وقتى بالاى درخت بودم، مانند تو خيالباف شده بودم.

استنتاج‌

«جدّ»، به‌معناى راستى و حقيقت است. ضدّ «هزل».

هزل، در اصل به‌معناى لاغر شدن است، سپس به هر كلام بى‌فايده، ياوه و دور از واقعيت هزل گفته شده است.

باتوجه به‌معناى دو كلمه «جدّ» و «هزل»، سخنى كه گفته يا شنيده مى‌شود، از چهار صورت خارج نيست:

١- جدّ ٢- هزل ٣- به ظاهر جد در واقع هزل ٤- به ظاهر هزل و در واقع جدّ.

در اينكه توصيف سخن به «جدّ» يا «هزل»، توصيف ذاتى است يا عارضى، ميان فلاسفه اختلاف است؛ بعضى هزل و جدّ را دو وصف انتزاعى از موقعيت انسان و آن سخن يا رويداد مى‌دانند.[١] در هرحال، هزل يا جدّ بودن سخن، ذاتى باشد يا عارضى، از چهار قسمت پيشگفته خارج نيست؛ زيرا در بعضى از گفتارها هيچ‌گونه خلاف واقع مشاهده نمى‌شود. ظاهر و باطن آن مبتنى بر راستى و حقيقت است. به عكس، بعضى گفتارها هست كه هيچ واقعيتى در آن مشاهده نمى‌شود.

ظاهر و باطن آن خلاف حقيقت و راستى است. اوّلى را گفتار جدّ و دوّمى را گفتار هزل مى‌گويند.

سومين قسم از تقسيم‌بندى سخن، گفتارى است كه به ظاهر جدّ و موافق حق است، ولى در واقع چيزى جز خلاف واقع و هزل نيست.

[١] - نظريه علّامه محمد تقى جعفرى در جلد ١١ تفسير و نقد مثنوى، ص ٣٨ آمده است.