بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٣٨١ - استنتاج

مى‌شود، فكر نيز از عواملى كه قبلا وجود داشته است پديدار مى‌گردد؟ و يا نوعى انرژى است كه با انرژى‌هاى فيزيكى متفاوت است و به وسيله سلول‌هاى طبقه قشرى مغز زاييده مى‌شود؟ و يا برعكس موجود غيرمادى است كه در خارج از زمان و مكان و بيرون از ابعاد جهان بزرگ وجود دارد و به طريقه مجهولى در مغز راه مى‌يابد؟

در هر عصر و در هر كشور، فلاسفه بزرگ، عمر خود را صرف حل اين مسائل كرده‌اند و هيچيك بگشودن اين راز موفق نشده‌اند.»[١]

با همه مجهول بودن حقيقت نفس و عامل يا عوامل تقويت‌كننده آن، مى‌توان يك ارتباط صورى بين رشد عقل و روند استكمال جسم مشاهده كرد؛ زيرا اين حالت در اكثر قريب به اتفاق انسان‌ها معمولى است كه هرچه سن آنان بالا مى‌رود، بر عقل و فهم آنان نيز افزوده مى‌شود و قدرت هضم مسائل بيشتر و پيچيده‌تر براى آنان بيشتر مى‌گردد، لذا براساس اين ارتباط صورى مى‌توان جدول زير را ترسيم كرد كه انسان‌ها از نظر رشد جسم و عقل از چهار حالت زير خارج نيستند:

جسم ظاهر جوان عقل جوان (منظور از جوان، ناپختگى و ناكارآمدى است).

جسم ظاهر پير عقل پير (منظور از پير، پختگى و كارآمدى است).

جسم ظاهر پير عقل جوان‌

جسم ظاهر جوان عقل پير

بديهى است در اين جدول، گزينه اول و دوم، همان حالتى است كه گفتيم در اكثر قريب به اتفاق انسان‌ها معمول است.

گزينه سوم نوعى ناهماهنگى بين رشد جسم و عقل را نشان مى‌دهد كه حكايت از كندى رشد عقل مى‌كند. اين سه گزينه مورد بحث ما نيست.

[١] - انسان موجود ناشناخته، ص ١٣٠