بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٢٢١ - استنتاج

لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ ...[١]

«خداوند رحمت خود را شامل حال پيامبر و مهاجران و انصار نمود.»

بديهى است رسول گرامى اسلام گناهى نداشت كه بخواهد از آن توبه كند تا خداوند توبه او را بپذيرد. بنابراين، معناى توبه در اين آيه و آياتى از اين قبيل به معناى شمول رحمت خداوندى نسبت به بنده است.

بنابراين، به تعبير بعضى از مفسران عالى‌قدر، هريك از توبه انسان تائب پيچيده به دو توبه از جانب خدا است؛ بدين معنى كه: انسان در هيچ حالى از حالاتش، از الطاف الهى بى‌نياز نيست. رجوع انسان از معصيت و رو كردن به طرف خدا نياز به توفيقات الهى دارد؛ (پس اين يك رجوع و توبه از جانب خدا) و پس از آنكه انسان توفيق توبه يافت بار ديگر خدا با چشم رحمت و مغفرت به سوى بنده رجوع مى‌كند كه اين توبه دوم خدا به حساب مى‌آيد.[٢]

پس توبه مقبول انسان، بين دو توبه از جانب خدا قرار دارد و شاهد بر اين سخن، آيات بسيارى است؛ از جمله در مورد توبه حضرت آدم، قرآن كريم مى‌فرمايد:

فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ‌[٣]

«سپس آدم از پروردگار خود كلماتى دريافت داشت- و با آنها توبه كرد- و خداوند توبه او را پذيرفت.»

با توجه به مطالب فوق، اكنون مى‌پردازيم به بيان شرايطى كه لازمه هر توبه صحيح و مقبول است؛ زيرا توبه تنها گفتن «استغفر اللّه ربّي و اتوب اليه» نيست، اين تنها صيغه توبه است كه در ضمن توبه بر زبان انسان تائب جارى مى‌گردد، بلكه توبه صحيح آن توبه‌اى است كه داراى مقدمات و آمادگى قبلى و شرايط لازم و با اركان‌

[١] - توبه: ١١٧؛ اگرچه بعضى از مفسرين اهل سنت خواسته‌اند در مورد اين آيه كريمه ترك اولى‌اى براى پيغمبر اسلام قائل شوند.

[٢] - اين نظر مبارك مرحوم علّامه طباطبايى است در تفسير الميزان، ج ١، ص ١٣٣

[٣] - بقره: ٣٧