بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ١٥٢ - استنتاج

در حكايت ٩٩ و ١٢٠ (همين جلد)، مطالبى را در اين خصوص از ديدگاه قرآن بررسى كرديم كه مطالب استنتاج اين حكايت در واقع بخشى از مطالب تكميلى استنتاج آن دو حكايت به حساب مى‌آيد.

اينكه جزاى اعمال (اعم‌از پاداش در مقابل اعمال خوب و كيفر در مقابل اعمال بد) به چه كيفيت و با چه خصوصيات و تحت چه شرايطى در دنيا يا در آخرت و يا در هردو جا، به فاعل عمل داده خواهد شد، نكته‌اى است داراى مطالب و معارف بسيار كه پرداختن به آن نكته، خارج از رعايت اختصار در استنتاج ما است، ولى ذكر اين نكته لازم است كه اصلا فلسفه جزاى اعمال چيست؟ و چرا بايد انسان نتيجه اعمالش را ببيند؟ بديهى است پاسخ اين پرسش از ديدگاه عقل روشن است؛ چرا كه حذف «جزا» در زندگى انسان، برابر است با تعطيلى همه كارهاى خير و ترويج و تقويت همه كارهاى شرّ و اين يعنى از هم گسيختن رشته ترقّى و رشد جامعه و سلب اعتماد و اميد در زندگى. قرآن نيز براى جزاى اعمال، انگيزه‌هاى بسيارى بيان نموده كه از آن جمله است تنبيه و تنبّه.

توضيح اينكه: وقتى كسى عمل زشتى را مرتكب مى‌شود، جزاى آن عمل، به عنوان كيفر، مى‌تواند تنبّه و آگاهى و بيدارى باشد براى فاعل آن عمل و تنبيه و آگاهى‌بخش باشد براى ديگران؛ چنانكه در تاريخ اسلام آمده است: وقتى يكى از همسران پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله رازى از آن حضرت را افشا كرد، مورد مؤاخذه پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله قرار گرفت؛ به‌طورى‌كه شايعه طلاق آن زن در ميان ساير همسران پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله پيچيد و آن زن سخت به وحشت افتاد و از كار خود پشيمان شد.

... فَلَمَّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ[١]

«هنگامى كه پيامبر همسرش را از آن خبر داد. گفت: چه كسى تو را از اين راز آگاه ساخت؟ فرمود: خداى عالم و آگاه.»

حال اين تنبّه و تنبيه، گاهى فقط در دنيا صورت مى‌گيرد، مثل آيه فوق، گاهى‌

[١] - تحريم: ٣