روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٨٣ - ترجمه

الحبّ حبّة،و واحد النّوى نواة،من باب تمر و تمرة.و«نوى»استۀ [١]ميوه باشد كه از او درخت رويد،و هيچ قادر به قدرت اين نتواند كرد الّا بالآلة [٢]و المماسّة [٣]،چون قديم تعالى مى‌كند مخترع بدانند كه او قادر الذّات است بخلاف دگر فاعلان و قادران.

يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ ،از مرده زنده بيرون [٤]آرد.قولى آن است كه از دانه خوشه بيرون آرد و از نواة درخت بيرون آرد.و تشبيه كرد اين را به مرده ازآنجا كه نيفزايد [٥]و از او انتفاع نباشد و آن را به زنده كه فزاينده باشد و از او نفع آيد چنان كه از احيا،و اين بر توسّع باشد.قولى [٦]ديگر [٧]آن است كه از نطفه حيوان آرد و از حيوان نطفه آرد.قولى [٨]ديگر آن است كه از خايه مرغ آرد از مرغ خايه آرد.قولى [٩]ديگر آن است كه از كافر مؤمن آرد و از مؤمن كافر آرد،و اين اقوال به استقصا در سورۀ آل عمران رفته است. ذٰلِكُمُ اللّٰهُ ،يعنى فاعل اين افعال خداست-جلّ جلاله فَأَنّٰى تُؤْفَكُونَ ،چگونه بر مى‌گردانند شما را از اين [١٠]راه روشن و طريق راست!حسن گفت:

معنى آن است كه عقل شما را از اين كار چگونه [١١]برمى‌گردانند!و قيل اين تصرفون، شما را از اين راه راست به كدام ره مى‌گردانند!كما قال اللّه تعالى: فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ [١٢]، كجا مى‌شوى [١٣]از ره صواب!و«أنّى»بر سه معنى مى‌آيد [١٤]:كيف و متى و حيث،و اين جا دو معنى را محتمل است:كيف و اين.و الافك الصّرف و الافك الكذب، فعل به معنى مفعول لأنّه مصروف عن وجهه.

فٰالِقُ الْإِصْبٰاحِ ،أى هو فالق الإصباح،و اشكافندۀ [١٥]صبح است،و آن خداست كه از ميان شب تاريك روز روشن بشكافد و اين نيز [١٦]از جملۀ آن است كه دست و