روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٥٦ - ترجمه

حرفى صحيح بود.

و«افول»غروب باشد،يقال:افل يأفل افولا اذا غاب،قال ذو الرّمّة:

مصابيح ليست باللّواتي يقودها نجوم و لا بالآفلات الدّوالك
و قوله: لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي ،اگر هدايت ندهد مرا خدا.«هدى»در آيت به معنى لطف و توفيق است،نظيره قوله: وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زٰادَهُمْ هُدىً [١]،أي لطفا،و قوله:

إِنِّي بَرِيءٌ مِمّٰا تُشْرِكُونَ [٢] ،«بريء»فعيل باشد به معنى فاعل. مِمّٰا تُشْرِكُونَ ،أى ممّا تشركون به،و قوله: هٰذٰا أَكْبَرُ ،يعنى من الكواكب و القمر و لكن براى دلالت كلام بر او بيفكند.

قوله: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ ،ابراهيم-عليه السّلام-تا از معبودان ديگر تبرّا نكرد، تولّاى او به معبود [٣]درست نيامد،و از اينجاست كه هيچ تولاّ بى‌تقديم تبرّا درست نيايد،نبينى كه قديم-جلّ جلاله-در كلمه توحيد مكلّفان را چنين فرمود كه بگويند:

لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ [٤] ،تا نگويند كه هيچ معبود بدون او نيست از هرچه گفتند و بر او دعوى الهيّت كردند به نفى جنس چون به«إله» [٥]نفى ره توحيد از [٦]خاشاك شرك پاك كرده باشد،آنگه به«إلاّ»اثبات الهيّت او كند تا چون او را اثبات كند جز او در الهيّت نباشد،همه خدايان مزوّر از اين معنى به در باشند تا توحيد تمام بود گفت:

روى به خدا كردم كه آفريدگار آسمانها و زمين است،يعنى روى عبادت بر وجه اخلاص به خداى آفريدگار آسمانها و زمين كردم.

حَنِيفاً ،[نصب او بر حال است از«وجّهت»و اين حال باشد از فاعل حنيفا] [٧]، أى مستقيما [٨]عادلا،و قيل:مائلا عن الشّرك،و«الحنيف» [٩]من الاضداد،يكون بمعنى الميل و الاستقامة معا.

وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ ،«ما»نفى است،و من از جمله مشركان نيستم،و