على كتب،و دوم به«فا»ابتدا باشد،قال و مثله قوله: وَ مَنْ عٰادَ فَيَنْتَقِمُ اللّٰهُ مِنْهُ [١]،و تقدير آن است كه اگر از پس او اسم آمدى [٢]مرفوع بودى به ابتدا،أى فاللّه ينتقم منه، قال و مثله قول ابن مقبل [٣]:

و انّي اذا ملّت ركابى مناخها فانّي على حظّي من الأمر جامح
اوّل محمول است على ما تقدّم،و دوم به«فا»مستأنف است.

قوله: وَ كَذٰلِكَ نُفَصِّلُ الْآيٰاتِ ،ما همچنين كرديم و ديدى و رفت،آيات مفصّل كنيم و تفصيل دهيم آن را.بعضى دگر گفتند:مراد آن است كه در اين سورت تفصيل آيات و بيّنات كرديم و دلايل و حجج[بر مشركان هم چنين تفصيل دهيم و بيان كنيم ادلّه و حجج] [٤]را براى اهل حق بر اهل باطل از هر بابى و هر نوعى و وجه تشبيه اين است: وَ لِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ ،اهل كوفه خواندند مگر حفص به «يا»باقى قرّاء به«تا» [٥].اهل مدينه«سبيل»خواندند به نصب،باقى قرّاء به رفع خواندند،يقال بان الشّيء و ابان و استبان و تبيّن،اذا ظهر،و استبنته،و ابنته و بيّنته اذا اظهرته.پس استبان هم لازم باشد هم متعدّى چنان كه بينى.

و«سبيل»هم مذكّر است و هم مؤنّث.دليل تذكير،قوله: وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لاٰ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً [٦]،و دليل تأنيث: قُلْ هٰذِهِ سَبِيلِي [٧]،و قوله: لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً [٨]،آن‌كه به«يا»خواند،ذهب الى التّذكير و آن‌كه به«تا»خواند حكم تأنيث،و آن‌كه به نصب«سبيل»خواند و«تا»در فعل،گفت:فعل متعدّى است و معنى آن‌كه:

لتعلم أنت يا محمّد سبيل المجرمين.و بعضى گفتند:راجع است با امّت،أى،لتعلم الامّة سبيل المجرمين.

قُلْ إِنِّي نُهِيتُ ،رسول را-عليه السّلام-فرمود در اين آيت كه بگو مشركان را كه:

خداى تعالى مرا نهى كرده است و زجر كرده است ازآن‌كه بتان و معبودان شما را

[١] .مج،وز،مت+كه.

[٢] .مج،وز،مت+و.

[٣] .مج،وز،مت+شعر.

[٤] .اساس:ندارد،با توجّه به مج افزوده شد.

[٥] .مج،وز،مت،لت،مل،مر+خواندند.

[٦] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ١٤٦.

[٧] .سورۀ يوسف(١٢)آيۀ ١٠٨.

[٨] .سورۀ آل عمران(٣)آيۀ ٩٩.