قوله: وَ كَذٰلِكَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ ،حق‌تعالى در اين آيت بيان كرد كه:من امتحان و اختبار [١]و آزمايش كردم توانگران را به درويشان،و درويشان را به توانگران تا درويشان در پايه و حال توانگران نگرند،برآن فقر و فاقۀ خود صبر كنند جزاى صابران يابند،و توانگران در حال درويشان و حال [٢]خود نگرند،بدانند كه خداى تعالى بر ايشان نعمت كرده [٣]،شكر كنند تا مزد شاكران يابند.

بعضى دگر گفتند[٧٤-ر]:مراد به فتنه آن است كه خداى تعالى[گفت] [٤]:

من امتحان كردم [٥]اين اشراف و توانگران را به آن‌كه به عوض مال و حال ايشان درويشان را كه به رسول-عليه السّلام-ايمان داشتند،پايۀ قربت و خدمت و مجالست رسول دادم تا ايشان با اينان بژهان [٦]شدند و تمنّاى مثل حال ايشان كردند و خواستند كه از آن شرف و منزلت،ايشان را بهره‌اى بود،بيامدند [٧]تا مغالطه‌اى زنند و خديعتى كنند و در آن پايه با ايشان مزاحمتى كنند من رها نكردم و رخصت ندادم به آيت [٨]كه بفرستادم من قوله: وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ ،تا كار ايشان به جايى رسيد در حسد و غبطه كه گفتند: أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنٰا ،اينان‌اند كه خداى تعالى از ميان ما بر ايشان منّت نهاد و اينان را توفيق داد،و«لام»در آيت في قوله: لِيَقُولُوا ،اگرچه «لام»غرض را مى‌ماند،«لام»غرض نيست،«لام»عاقبت است،براى آن‌كه نكو نباشد كه غرض خداى تعالى از فتنه و اختبار ايشان آن باشد تا چنين گفتار گويند، آنگه ايشان را به اين گفتار مذمّت و ملامت كند و سرزنش و عقوبت كند كه اين ظلم و سفه باشد-تعالى علوّا كبيرا،و«لام»عاقبت در قرآن و كلام عرب بسيار است،منها قوله تعالى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً [٩]،و معلوم است به‌ضرورت كه آل فرعون موسى را نه براى عداوت و حزن برگرفتند تا ايشان را دشمن باشد و غم و اندوه،بل براى آن كردند كه خداى بازگفت: قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَ لَكَ لاٰ

[١] .مج،وز،آج،لب:اختيار.

[٢] .مج،وز،مت:و در مال.

[٣] .مج،وز،مت،مل:كرد.

[٤] .اساس:ندارد،با توجّه به مج،وز افزوده شد.

[٥] .مل:كرده‌ام.

[٦] .لب:نژهان،آج:پژمان.

[٧] .مج،وز،مت،لت:بيامده‌اند.

[٨] .مج،وز،مت،لت:پايه.

[٩] .سورۀ قصص(٢٨)آيۀ ٨.