روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٧٩ - ترجمه

باشد و قادر باشد براى آن‌كه چون نكرد از آن برفت كه نهى به آن تعلّق دارد [١]،اگر او را نهى كنند ازآن‌پس از مثل آن منهى باشد نه [٢]از آن،و مثله قوله: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [٣]،گفت:اگر شرك آرى عملت باطل شود[٦٩-ر]،اين دليل نكند كه او وقتى شرك آورد،امّا بيان آن مى‌كند كه عمل با شرك بموقع قبول نيوفتد [٤].و «نفق»منفذى باشد در زمين كه گذرگاه دارد و منه النّافقاء لجحر اليربوع،و منه المنافق لأنّه كاليربوع في نفقاته [٥]لا يدري من أىّ [٦]ابوابها يخرج.

و سلّم را اشتقاق از سلامت است لأنّه يسلك الى مصعدك،تو را برساند به مصعد تو،پس او آلت تسليم است كه تو را به سلامت برساند.

قوله: إِنَّمٰا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ ،آنگه حق‌تعالى مبالغه فرمود در وصف ايشان به قلّت فهم و علم و انتفاع به وعظ و ترك استماع به آن [٧]،گفت:جواب آن دهد و اجابت دعوت آن كند كه چيزى شنود،فامّا آن‌كس كه مرده باشد از او [٨]توقّع كردن كه چيزى شنود؟و ايشان بر حقيقت مرده نبودند،و لكن به‌منزلۀ مرده بودند در ترك استماع و قلّت انتفاع،چنان كه در دگر آيت گفت: فَإِنَّكَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتىٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعٰاءَ [٩]،و چنان كه شاعر گفت:

لقد [١٠]أسمعت لو ناديت حيّا و لكن لا حياة لمن تنادي
و بحتريّ گفت [١١]:

علىّ نحت القوا في من مقاطعها و ما علىّ اذا لم يفهم البقر
وَ الْمَوْتىٰ يَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ ،امّا مردگان را خداى زنده تواند كردن،يعنى ايشان