ايمان،و جواب [١]از كلام محذوف است بيفگند براى دلالت كلام بر او و المعنى فافعل.اگر توانى كردن بكن،و اين بر سبيل تسليت رسول-عليه السّلام-گفت و قطع [٢]طمع او از ايمان ايشان.و مراد به آيت آيتى است كه ملجى باشد ايشان را با ايمان و الّا آياتى كه اگر ايشان نظر كنند در آن‌كه ايمان آرند و به علم رسند خداى تعالى بسيار كرده است،چه اگر خداى تعالى دانستى كه در معلوم آيتى و دلالتى هست كه ايشان عند آن ايمان آرند،واجب بودى كه اظهار كردى و لكن اين جماعت‌اند كه خداى تعالى از ايشان داند كه هر آيت كه در مقدور است با ايشان بكند ايمان نيارند،و مثله قوله: وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَيْهِمُ الْمَلاٰئِكَةَ [٣]،و قوله: وَ لَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتٰابَ بِكُلِّ آيَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ [٤]،آنگه چون اين گفته بود،خواست تا ازالۀ ابهام كند تا بى‌انديشه گمان نبرد كه ايشان را به اصرار بر كفر و ترك اجابت با ايمان كه مى‌كنند تعجيز خداى كرده‌اند،گفت: وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدىٰ [٥]،اگر خدا خواهد ايشان را جبر كند [٦]بر ايمان و به اكراه و قهر بر ايمان دارد، چه او قادر است بر اين،و لكن براى آن نمى‌كند كه حكمت مانع است از اين،و مثله قوله: إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمٰاءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنٰاقُهُمْ لَهٰا خٰاضِعِينَ [٧]،و كذلك قوله: وَ لَوْ شِئْنٰا لَآتَيْنٰا كُلَّ نَفْسٍ هُدٰاهٰا [٨].و امّا بر وجه ايثار و اختيار خداى تعالى مريد است ايمان همۀ كافران را به دلالت آن‌كه آمر است به آن،و آمر لابد مريد باشد مأمور به را على ما بيّن فى غير موضع.

امّا قوله: فَلاٰ تَكُونَنَّ مِنَ الْجٰاهِلِينَ ،نهى است رسول را-عليه السّلام- ازآن‌كه كار جاهلان كند،از جزع [٩]و ناشكيبايى بر آنكه ايشان ايمان نمى‌آرند،و اين دليل نكند بر آنكه جهل كند يا كار جاهلان كند،چه نهى از آن كنند كه مرد نكرده

[١] .مج،وز،مت،مر+آن.

[٢] .مج،وز،مت+و.

[٣] .اساس:و لو انزلنا عليهم الملائكة،با توجه به ضبط قرآن مجيد و نسخه مج تصحيح شد.

[٤] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٤٥.

[٥] .سورۀ انعام(٦)آيۀ ٣٥.

[٦] .مج،وز،لت،آن:خبر كند.

[٧] .سورۀ شعراء(٢٦)آيۀ ٤.

[٨] .سورۀ سجده(٣٢)آيۀ ١٣.

[٩] .آف:حزن،آن:حيرت.