روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٦١ - ترجمه

نشان [١]كافران باشد،و نيز متضمّن بشارت و روشنايى چشم است او را به رسالت و نبوّت كه او دعوى مى‌كرد.

امّا بيت سيوم [٢]كه گفت:

و لقد صدقت و كنت ثمّ امينا
اين عين ايمان است براى آن‌كه در لغت هيچ فرق نباشد ميان«امنت بك»و «صدّقتك»و ميان آن‌كه گويند:انّك صادق في دعواك،پس اين ايمان باشد و اگر اين دليل كفر كند يا ليت شعري كه ايمان چه باشد.

امّا بيت چهارم كه گفت:

من خير اديان البريّة دينا
و اقرار به آن‌كه دين او بهترين دينهاست،هم ايمان باشد و اگر اين كفر باشد پس در جهان ايمان نباشد پس ابيات جمله دليل ايمان او مى‌كند و اين بيت بازپسين همۀ عقلا دانند كه مجانس آن نيست بل مناقض آن است،و چون او مردى محال است كه در بيتى چند [٣]مناقضه گويد.و قوله: يَنْأَوْنَ ،أى يبعدون من النّأى و هو البعد.

وَ إِنْ يُهْلِكُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ ،«ان»به معنى«ما»ى نافيه است و هر«إن»كه در عقب او«الّا»آيد به معنى«ما»ى نفى باشد. وَ مٰا يَشْعُرُونَ ،«ما»هم نفى است-و نمى‌دانند كه زيان و هلاك به خود مى‌كنند.

وَ قٰالُوا إِنْ هِيَ إِلاّٰ حَيٰاتُنَا [٤] ،آنگه حكايت گفتار ايشان كرد كه ايشان گفتند:

إِنْ هِيَ ،و المعنى ما هى،نيست اين زندگانى الّا زندگانى دنيا،يعنى هم اين حيات است كه ما در آنيم.نموت و نحيا،زنده‌ايم اكنون و پس بمريم و پس از مرگ ما را بعثى و نشورى نباشد،آنگه گفت[٦٤-پ]:در آيت دليل است بر اصحاب معارف براى آن‌كه خداى گفت ايشان خود را در هلاك-كه عقاب دوزخ است-نهاده‌اند و نمى‌دانند كه معارف ايشان ضرورى بودى خداى تعالى نگفتى كه نمى‌دانند، آنگه بر سبيل تعجّب گفت:يا محمّد،اگر بينى [٥]ايشان را در آن حال كه