ابليس روزى با جماعتى فرشتگان [٢]بر او بگذشت گفت:خداى تعالى از اين خاك و گل خلقى خواهد آفريدن،اگر شما را طاعت او فرمايد [٣]چه خواهى كردن [٤]؟ گفتند:انقياد و سمع و طاعت.ابليس گفت:امّا من طاعت ندارم اين را كه من مى‌بينم كه اصل او چيست تا بدانى كه ابليس هميشه كافر بود و لكن نفاق مى‌ورزيد.آنگه روح در آدم دميد و او را خلقى سوىّ تمام بيافريد، ثُمَّ قَضىٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ،پس حكم كرد بر او اجلى و وقتى،و اجلى [٥]نامزد كرده به نزديك اوست.

حسن و قتاده و ضحّاك گفتند:اجل اوّل از وقت خلق او بود تا به وقت مرگش، و اجل دوم از وقت مرگ است تا به وقت بعث مدّت مقام در برزخ،براى آن گفت:

«عنده»كه در آن‌وقت به منزل اوّل باشد از منازل آخرت و روى به سراى حكم خداى دارد كه دار جزاست.

مجاهد و سعيد جبير گفتند:«اجل»اوّل اجل دنياست و«اجل»دوم اجل آخرت [٦]،براى آن گفت:«عنده»كه آنجا حكم او را باشد دگر كس را آنجا حكم نباشد،و عطيّه گفت از عبد اللّه عبّاس كه:مراد به اجل اوّل خواب است كه يشبه الموت و هو أخوه،او را در خواب بدارد تا به وقت بيدارى،و مراد به اجل دوم وقت مرگ است و براى آن گفت«عنده»كه علم آن به نزديك اوست،و بعضى دگر گفتند:هر دو اجل يكى است،و تقدير كلام آن است كه:قضى لكم اجلا و هو اجل مسمّى عنده،شما را وقتى و اجلى بر زد و آن‌وقت و اجل،مسمّى است به نزديك او، كس علم آن نداند مگر او و كس از آن در نگذرد.

و گفته‌اند:براى آن گفت«عنده»كه آجال در لوح محفوظ نبشته [٧]است و آن آنجاست كه كس را حكم نباشد جز او را.و بعضى دگر گفتند:به اجل اوّل

[١] .بم،آف:آفريد.

[٢] .مج،وز:فريشتگان.

[٣] .لت:فرمايند.

[٤] .مج،وز،مت،آج،لب،آف،آن،مر:خواهيد كردن.

[٥] .آج،لب:اجل.

[٦] .مج،وز،لت+است.

[٧] .آف:بنوشته.