كيست؟اى محمّد [١]؟گفت خداوند آسمانها و زمينها،ايشان جحود كردند و تكذيب او كردند در اين حديث خداى تعالى اين سوره فرستاد و گفت سپاس خداى را كه آفريدگار آسمانها و زمين است.

مفسّران گفتند:خداى تعالى آسمان به دو روز آفريد يكشنبه و دوشنبه و زمين به دو روز آفريد سه‌شنبه و چهار شنبه، وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ ،«جعل»آنجا به معنى«خلق»است براى آن‌كه متعدّى است به يك مفعول،و بعضى علما گفتند:

«جعل»صله است،أعنى زياده،و تقدير آن است كه:خلق السّماوات و الارض و الظلمات و النّور.سدّى گفت:مراد به ظلمات و نور شب و روز [٢]است،قتاده گفت:

مراد بهشت و دوزخ است،بعضى دگر گفتند:مراد حقيقت روشنايى است و تاريكى،و اين اولى‌تر است براى دو وجه [٣]:يكى براى عموم را و ديگر براى حمل كلام على ظاهره و حقيقته.بعضى دگر گفتند تقدير آن است كه:خلق السّماوات [و الارض] [٤]و قد جعل الظّلمات و النّور،فايدۀ«قد»اين جا [٥]تقريب الفعل من الوجود [٦]باشد يعنى آسمان و زمين بيافريد و ظلمات و نور آفريده بود پيش از آن بر اين قول «واو»حال باشد،عطف نباشد.

قتاده گفت خداى تعالى آسمان پيش از زمين آفريد [٧]و بهشت پيش از دوزخ آفريد و ظلمت پيش از نور و كيفيّت[٥٦-پ]خلق آسمان و زمين در مجلّد اوّل رفته است.

ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ ،قطرب گفت:در كلام محذوفى هست و تقدير آن است كه:ثمّ الّذين كفروا بعد هذا الشّأن بربّهم يعدلون پس كافران بعد از اين بيان بتان و معبودان خود را كه جماداتند [٨]با [٩]خداى تعالى برابر مى‌كنند.و «عدل»برابر كردن چيزى با [١٠]چيزى باشد،يقال:عدلت الشّيء بالشّيء فاعتدل،و

[١] .مج،وز،مت،آج،لب:ندارد.

[٢] .بم،آف،آن‌قدر:.

[٣] .مج،وز،مت،مر+را،لت:چيز.

[٤] .اساس،بم:ندارد،با توجه به مج افزوده شد.

[٥] .آج،لب،بم،آف،آن:آنجا.

[٦] .وز:الوجوه.

[٧] .مج:بيافريد.

[٨] .مج،وز،مت،آف،لت،آن:جمادانند.

[٩] .مج،وز،مت،لت،مر:به.

[١٠] .مج،وز،مت،لت،مر:به،آن:بر.