بَيْنِكُمْ ،باشد براى آن‌كه او در«اذا»عمل مى‌كند،و يك عامل در دو معمول عمل نكند.در او سه وجه محتمل است:يكى آن‌كه«موت»،در او عامل باشد،دگر آن‌كه «حضر»در او عامل باشد،أى إذا حضر [١]الموت حين أى وقت الوصيّة،و سيم [٢]آن‌كه بدل از«اذا»باشد،و اين بدل الكلّ من الكلّ باشد.

و قوله: ذَوٰا عَدْلٍ ،صفت«اثنان»است،يعنى اثنان عدلان در«منكم» خلاف كردند،بعضى گفتند:مراد آن است كه من المسلمين،و بعضى گفتند:مراد آن است كه من اقرباء الموصي،از خويشان وصيّت‌كننده،و قول اوّل قول عبد اللّه عبّاس[است] [٣]و سعيد بن المسيّب و عبيدة السّلمانىّ [٤]و مجاهد و يحيى بن يعمر است و قول باقر و صادق است-عليهما السّلام-و قول دوم [٥]قول حسن و عكرمه است [٦].

أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَيْرِكُمْ ،يعني أو شاهدان آخران من غيركم] [٧]،يا دو گواه ديگر كه نه از شما باشند.در او دو قول گفتند:يكى آن‌كه نه اهل ملّت شما باشند،و اين قول باقر و صادق است-عليهما السّلام-و عبد اللّه عبّاس و ابو موسى اشعرى و سعيد مسيّب و سعيد جبير و شريح و ابراهيم و ابن سيرين و مجاهد و ابن زيد،قول دوم [٨]عكرمه گفت و عبيده و ابن شهاب و حسن:من غير عشيرتكم،يعنى جز از قبيله و خويشان شما كه وصيّت خواهى كردن [٩][٤٦-پ].حسن گفت:براى آن‌كه عشيرت او احوال او بهتر دانند از ديگران و اين اختيار زجّاج است،گفت:[دگر] [١٠]براى آن‌كه گواى كافران نشايد شنيدن [١١]با آن‌كه كافر و فاسق باشند،و معنى او اين جا تفصيل است نه [١٢]تخيير،براى آن‌كه معنى آن است كه: أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَيْرِكُمْ ان لم يكن منكم،اگر از شما گواه نباشد از جز شما كه مسلمانانى [١٣]،و اين قول باقر و

[١] .مج،وز،مر:حضره.

[٢] .مج،وز،مت:سه‌ام.

[٣] .اساس:ندارد،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٤] .مج،وز،مت:عبيد السّلمانى.

[٨] [٥] .مر:دويم.

[٦] .مج،وز،مت:قول حسن بصرى است و عكرمه.

[٧] .اساس،آج،لب:ندارد،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٩] .مج،وز،مت:خواهيد كردن.

[١٠] .اساس:ندارد،با توجّه به مج،وز افزوده شد.

[١١] .اساس،بم:نشايد شنيدند،مج،وز،مت:نتواند شنيدن،با توجّه به آج،لب تصحيح شد.

[١٢] .مج،مت:ندارد.

[١٣] .مسلمانانى/مسلمانانيد.