مؤيد اين اطلاق و تفاوت نداشتن دو صورت مزبور، عموم علت جواز جمع خواندن، يعنى رفع مشقت از امت است؛ زيرا به مشقت افتادن امت، به اين است كه امت، ملتزم باشد بين دو نماز جدايى بيندازد و رفع اين مشقت هم به وسيله هريك از دو صورت فوق ـ يعنى جمع تقديم و جمع تأخير ـ حاصل مى‌شود. علاوه بر اين ـ همچنان كه گذشت ـ ابن عباس به اين حديث، به صورت جمع تأخير عمل كرده است. توضيح اين كه، روزى ابن عباس پس از نماز عصر خطبه‌اى ايراد كرد تا اين كه خورشيد غروب كرد و ستاره‌ها نمايان شدند و مردم شروع كردند به گفتن عبارت: «الصلاة، الصلاة»! مردى از بنى تميم جلو آمد و پيوسته اين جمله را تكرار كرد. ابن عباس به او گفت: آيا به من سنّت پيامبر(ص) را آموزش مى‌دهى؟ مادرت بميرد!... تا آخر حديث كه پيشتر ذكر شد.

وقتى مخالفان شيعه در مقابل اين همه روايات كه بر جواز خواندن دو نماز به صورت جمع دلالت دارند، قرار گيرند و ببينند كه فقه اهل سنّت بر خلاف اين روايات است، طبعاً در صحت اين روايات ترديد خواهند كرد. از اين رو شبهه مزبور را مطرح مى‌كنند كه بيشتر به بهانه‌هاى بنى اسرائيل در مقابل حضرت موسى (ع) در مورد سن يا رنگ گاو نظر شبيه است. (٨٤)

٣. صورى بودن جمع بين دو نماز

تعدادى از فقها مشكل اين احاديث را چنين حل كرده‌اند كه: جمع بين دو نماز كه در اين احاديث آمده، مانند جمع بين دو نماز در سفر، جمع حقيقى نبوده، بلكه جمع صورى است. به اين معنا كه پيامبر(ص) نماز ظهر را تا چهار ركعت به پايان وقت آن به تأخير مى‌انداخته، تا با خواندن نماز ظهر، وقت نماز عصر فرا رسد و پس از خواندن نماز ظهر، نماز عصر را مى‌خوانده، و به اين وسيله در عين حال كه هر يك از دو نماز را در وقت خود

(٨٣)شرح صحيح مسلم، نووى، ج٥، ص٢٢٤، باب «الجمع بين الصلاتين»، ح٥١.
(٨٤) بقره، آيه ٦٧ ـ ٧١.