«ديندارى معيشت انديش عاميانه، بسيار سنتى نيز هست. دنيا براى اين دسته از دينداران بسيار اسطوره‌اى است. آنان دنيايى را كه علم جديد، فلسفه جديد، و تكنولوژى جديد معرفى مى‌كند، يا اصلاً نمى‌شناسند يا اگر قدرى مى‌شناسند حسابش را از حساب اسطوره‌هاى دينى خودشان جدا نگه مى‌دارند. آنها خداى معينى دارند، دركى خاص از تاريخ و از بشر و از پيامبر دارند كه منافاتى بين آنها و جهان جديد نمى‌بينند. اگر هم منافاتى مى‌بينند عيب را بيشتر بر جهان جديد مى‌نهند تا برانديشه‌هاى خودشان...». (٧٩)

نگاه تاريخى روشنفكران به دين و خصوصاً به بسترهاى شكل‌گيرى مقررات شرعى و در نتيجه تاريخمند كردن بيشتر و يا همه احكام شرعى و سلب جاودانگى از آنها، برخاسته از چنين انگيزه و بينشى است:

«... شيوه فقيهان تا امروز موضوعيت دادن هميشگى و جاودانه به خود روشها بوده است و لذا تخلف از آنها را جايز نمى‌شمرده‌اند. يعنى احكام معاملات را هم مثل احكام عبادى تغييرناپذير و واجد مصالح خفيّه مى‌دانستند و روشهايى مثل بريدن دست، سنگسار كردن، تازيانه زدن و امثال اينها را لازم الاجرا مى‌شمردند و تخلف از آنها را جايز نمى‌دانستند. اين روشها در متن قرآن كريم هم آمده است كه فى المثل دست دزد را ببريد، زن و مرد زناكار را تازيانه بزنيد و غيره. لذا از لحاظ تاريخى جاى انكار ندارد... پس ماجرا به اينجا باز مى‌گردد كه ما اين احكام را روش خاص مى‌دانيم يا ارزش عام تاريخى يا فراتاريخى، وابسته به شرايط اجتماعى مى‌دانيم يا آزاد از آن...». (٨٠)

(٧٨) ملكيان، مصطفى، سنت و سكولاريزم، ص٣٣٠، و نيز: ٣٣٣، ٣٣٥، ٣٣٩ و ٣٩٥. از همين نويسنده، گفت و گوهاى فلسفه فقه، ص ٣٩. نقدى بر قرائت رسمى از دين، ص ٣٤٢ و سياست نامه، ص ٢٥٤.
(٧٩) سروش، عبدالكريم، سنت و سكولاريزم، ص ١٣٧.
(٨٠) سياست نامه، ص ٢٥٢. در سرفصل‌هاى بعدى، بحث جداگانه و كاملى پيرامون نگاه تاريخى به دين و فقه مطرح خواهد شد.