در اينجا سخن در مقام اوّل پايان يافت و روشن شد كه اذان با وحى الهى تشريع شده است، نه با رؤياى عبداللّه‌ بن زيد يا عمر بن خطاب و يا هركس ديگرى. نيز ثابت شد كه اين احاديث ذاتاً متعارض بوده و از نظر سند هم تمام نيستند و چيزى با آنها ثابت نمى‌شود. علاوه بر اين، در آغاز بحث گفتيم كه عقل نيز چنين چيزى را بعيد مى‌داند.

اينك وقت آن رسيده است كه از كيفيت ورود تثويب يعنى عبارت «الصلاة خيرٌ من النوم» در اذان صبح بحث كنيم.

مقام دوم:

١. بررسى تاريخ ورود «تثويب» در اذان نماز صبح

تثويب از ريشه «ثاب يثوب» به معناى بازگشت است. وقتى مؤذّن مى‌گويد «حىّ على الصلاة»، مردم را به نماز فراخوانده است، وقتى در چند جمله بعد مى‌گويد: «الصلاة خيرٌ من النوم» معنايش بازگشت به فراخوان نماز است.

فيروز آبادى در قاموس، تثويب را به معانى گوناگونى تفسير كرده است، از جمله: فراخواندن به نماز، دو بار فراخواندن، و اينكه در اذان نماز صبح دوبار گفته شود: «الصلاة خيرٌ من النوم».

در «المغرب» آمده است:

تثويب، ابتدا به اين معنا بوده كه مؤذّن در اذان صبح دو بار بگويد: «الصلاة خيرٌمن النوم»؛ و در معناى جديدش به معناى گفتن «الصلاة، الصلاة» يا «قامت، قامت» است. (٥٩)

ظاهراً استعمال تثويب ميان محدّثان در گفتن جمله «الصلاة خير من النوم» در اذان، غلبه داشته است چه بسا اين لفظ به معناى مطلق فراخوان پس از فراخوان باشد و در اين صورت لفظ تثويب شامل همه مواردى مى‌شود كه مؤذّن پس از پايان اذان، با جمله «الصلاة خير من النوم» يا با هر عبارت ديگرى دعوت به نماز را تكرار كند.

(٥٩) بحرانى، الحدائق، ج٧، ص٤١٩؛ النهاية في غريب الحديث، ج١، ص٢٢٦؛ لسان العرب، ماده «ثوب»؛ القاموس، ماده «ثوب».