٢. تشقّى و تسلّى خاطر ستمديده و اين در مواردى است كه گناه از نوع جنايت و تجاوز به ديگران باشد. استاد شهيد، پس از سخنان ياد شده، ياد آور مى‌شود كه حسّ انتقام جويى و تشفّى خاطر، در بشر بسيار قوى است و در دوره‌هاى ابتدايى و جامعه‌هاى بدوى قوى‌تر بوده است. اگر انسان بزهكار را از راه قانون كيفر نمى‌دادند، تباهى و فساد بسيارى در جامعه پديد مى‌آمد. اين حسّ اكنون نيز، در بشر هست؛ نهايت اين كه در جامعه‌هاى متمدن، اندكى ضعيف‌تر و يا پنهان‌تر است.

انسان ستمديده دچار عقده روحى مى‌گردد و اگر عقده او خالى نگردد، ممكن است به گونه‌اى آگاه و يا ناخود آگاه، روزى، دست به جنايت بزند؛ امّا وقتى كه ستمگر را در برابر او كيفر دهند، عقده‌اش باز و روانش از كينه و ناراحتى پاك مى‌گردد.

٣. وجود قانون‌هاى جزايى براى تربيت بزهكاران و برقرارى نظم در جامعه، ضرورى و لازم است و هيچ چيز ديگرى نمى‌تواند جانشين آن گردد. اين كه شمارى مى‌گويند: به جاى كيفر دادن بايد انسان بزهكار را تربيت كرد و به جاى زندان بايد دارالتأديب ايجاد كرد، يك مغالطه است. تربيت و ايجاد دارالتأديب لازم است. تربيت درست از بزهكارى‌ها مى‌كاهد، همچنان كه نابسامانى‌هاى اجتماعى، يكى از علت‌ها و انگيزه‌هاى بزهكارى‌ها به شمار مى‌آيد و در برابر، با برقرارى نظام‌هاى اجتماعى و اقتصادى و فرهنگى درست نيز، از بزهكارى‌ها كاسته مى‌شود، ولى هيچ يك از اين‌ها جاى يكديگر را نمى‌گيرند. نه تربيت و نه نظام‌هاى عادلانه جانشين كيفرها نمى‌شود؛ همچنين كيفرها نمى‌توانند جانشين تربيت درست و نظام اجتماعى سالم گردند. (٣٩)

هراندازه تربيت درست و نظام اجتماعى سالم و عادلانه باشد، باز طاغى و سركش

(٣٩) مجموعه آثار، ج١، ص٢٢٦ ـ ٢٢٥.