دليل دوم: علاقه پيامبر اسلام(ص) به قاعده سازى را بايد به خاطر مسئوليت حضرت به عنوان آخرين پيامبر(ص) در قبال آيندگان دانست. قواعد، دو گونه كاربرد دارند و در دو سطح تاريخ و زمان صدور خود مى‌توانند نقشى پاسخگو ارايه كنند. گاهى بسيارى از قواعد، در ابتدا بيانگر حكم يك يا دو مورد جزئى در زمان خود بوده‌اند و در پاسخ به نياز فورى و اضطرارى، ارايه و تبيين شده‌اند؛ ولى گذشت زمان، مفهوم گسترده‌تر آنها را ظاهر ساخته است، و پس از گذشت چندين سال، نقش فراگير آنها در پاسخ به رخدادهاى جديد و غنابخشى به فقه، آشكار شده است. در واقع پيامبر(ص) با اين رويكرد از يك سو به معضلات عينى عصر خود پاسخ مى‌گفت و از سوى ديگر، راه‌هاى جديدى را به آيندگان نشان مى‌داد. تمسك امامان(ع) به سخنان پيامبر(ص) و ارايه برداشت‌هايى قاعده‌مند از روايات نبوى كه تا آن زمان تفسير جزئى از آنها مى‌شد ـ بعدها و در جاى مناسب به اين تمسك‌ها اشاره خواهيم كرد ـ شاهد اين مدعاست.

با اين حال آنچه پيامبر(ص) ارايه فرمود، تمام فقه نبود. بخش مهمى از قواعد فقهى را ـ كه بيشتر به آينده مربوط مى‌شد ـ نيز به امام على(ع) و طبعاً به اهل بيت(ع) ـ سپرد كه در جاى خود و هنگام بيان تحولات قرن دوم توضيح خواهيم داد.

٤ - فهرستى از قواعد نبوى

با بررسى روايات نبوى، به قاعده‌هاى فقهى بسيارى بر مى‌خوريم. فراوانى اين قاعده‌ها، برداشت ما را از گفتار پيامبر(ص) ـ جوامع الكلم‌فقهى ـ تأييد مى‌كند.

بيان انبوه قواعد فقهى توسط پيامبر(ص) نشانگر عنايت حضرت به پاسخگويى در موارد جزئى و رفع نيازهاى فراگير فقه از طريق كلّى‌گويى است. بعضى از اين قواعد، عبارتند از: