قواعد در عين ناشناختگى، بخشى از كاركردهاى خود را كه مستقيماً با آگاهى به قواعد، ارتباط ندارد در نظر مسلمانان آن روز ثابت كند. زيرا تطبيق‌پذير بودن قاعده، چنان اثر دارد كه با آگاهى ابتدايى نيز مى‌توان كاركردهاى قاعده و حوزه نفوذ آن را دريافت. از اين رو، بررسى ذهنيت فقهى اصحاب پيامبر(ص) در تاريخ قواعد، اهميت دارد.

نمونه‌هايى وجود دارد كه از تطبيق بعضى قواعد در زندگى مسلمانان آن روز حكايت مى‌كند. بى ترديد اگر ارائه قواعد، با رشد دانش در جامعه صدر اسلام همراه مى‌شد، نقش قواعد در زندگى مسلمانان، افزون مى‌گشت و عملاً با زندگى فقهى مسلمانان پيوند مى‌خورد. به چند نمونه از تطبيق قواعد نبوى، توسط اصحاب اشاره مى‌كنيم:

الف ـ ام سلمه در داستانى كه در كتب معتبر روايى نقل شده، نمونه‌اى از تطبيق پذيرى قواعد را انجام داده است:

در جريان فتح مكه عبداللّه‌ابى اميّه(برادر امّ سلمه) نزد پيامبر(ص) آمد و به حضرت سلام كرد. پيامبر(ص) پاسخش را نداد و از او روى برگرداند. عبداللّه‌ نزد خواهرش امّ سلمه رفت و گفت: رسول خدا(ص) اسلام همه مردم را قبول مى‌كند اما اسلام من را نمى‌پذيرد. هنگامى كه رسول خدا(ص) نزد ام سلمه آمد، وى به حضرت گفت: پدر و مادرم فدايت اى رسول خدا، همه مردم قريش و عرب به واسطه شما سعادتمند شدند به جز برادرم. شما اسلام او را نپذيرفتيد. حضرت فرمود:اى ام سلمه، برادرت، مرا چنان تكذيب كرده كه هيچ كس تا به حال انجام نداده است. سپس به آيه‌اى (٦٤) كه در مورد تكذيب وى نازل شده اشاره نمود.

ام سلمه پاسخ داد مگر شما نفرموديد: «الاسلام يجب ما قبله». پيامبر(ص) استدلال او را پذيرفت.

ب. عايشه مى‌گويد:

«افلح» مى‌خواست به ديدار من بيايد ولى به او اجازه ندادم. افلح گفت: آيا خودت را از من پنهان مى‌كنى؟

(٦٤) لن نؤمن لك حتّى تفجر لنا من الارض، اسراء ١٧: ٩٠.