دانش فقه، غنى‌ترين و گسترده‌ترين بخش از علوم اسلامى است. دانش آموختگان و دانش پژوهان حوزه‌هاى علميه، از ميان همه شاخه‌هاى علوم و معارف اسلامى، بيشتر به تحصيل، تدريس و تحقيق پيرامون فقه، همّت مى‌گمارند.

بخشى از اين توجه و عنايت، برخاسته از رويكرد گسترده قرآن و سنّت به احكام شرعى و تكاليف الهى است. وجود بيش از پانصد آيه در قرآن كريم (١) و هزاران روايت از پيشوايان معصوم(ع) در باره مقررات و احكام شرعى، نشانگر اهميّت آن در نزد شارع مقدس است. از اين رو، بايد پيدايش اين دانش را با نزول وحى، هم زمان دانست، و سير تكاملى آن را از عصر پيامبر(ص) تاكنون، پى‌گيرى نمود.

مسلمانان، در كنار فقه به تأسيس و پرورش دانش اصول فقه پرداختند، تا ابزارى كارآمد درجهت استنباط احكام شرعى باشد؛ به گونه‌اى كه امروزه علم اصول ـ خصوصاً در حوزه‌هاى علميه شيعه ـ يكى از دقيق‌ترين دانش‌هاى اسلامى به شمار مى‌رود.

علوم ديگرى چون رجال و درايه نيز، اگر چه فقط در خدمت فقه نمى‌باشند ولى رشد خود را مرهون خدمت گزارى به دانش فقه و توجه فقيهان به اين علوم هستند.

پس، دانش فقه به معناى اعم، شامل احكام و مقررات شرعى، مبانى و شيوه‌هاى استنباط احكام از منابع معتبر(علم اصول) و نيز روش‌هاى اثبات تاريخى آنها(علم رجال و درايه) مى‌باشد. اما رويكرد ما در اين نوشتار، از اين هم گسترده‌تر است، و برخى از

(١) نظرات گوناگونى پيرامون تعداد آيات الاحكام وجود دارد كه در برخى از آنها، تعداد اين آيات به بيش از هزار آيه گزارش شده است. ولى ديدگاه مشهور، به پانصد آيه اشاره دارد.