سنت گرايان نيز گرچه در جنبش مدرنيزاسيون، نقش فعالى ندارند؛ اما با ورود ناخواسته پديده‌هاى مدرنيسم در عرصه‌هاى گوناگون زندگى فردى و اجتماعى آنان، چاره‌اى جز شناخت و ارزيابى آن براى ايشان وجود ندارد.

گويا مهمترين مقوّم شخصيت روشنفكرى(به مفهوم اعم آن) در سرزمين‌هاى شرقى و يا حداقل در ايران، شناخت دنياى جديد و موضع‌گيرى بومى ـ مثبت يا منفى ـ در قبال آن به منظور كاميابى جامعه است. از اين رو، طيف گسترده‌اى از انديشمندان، تحت اين مفهوم اعم، جاى مى‌گيرند. طيفى كه در يك سوى آن «سنت گرايان» (٣) غرب آشنايى همچون «سيد حسين نصر» (٤) و يا غرب ستيزانى مانند «سيد احمد فرديد» (٥) جاى دارند، و در سوى ديگر آن، شيفتگان تمدن غربى همانند «ميرزا ملكم خان» و نسخه‌هاى امروزين او جاى گرفته‌اند. ميان اين دو گروه، روشنفكران گوناگونى را مى‌توان يافت كه با نوعى از وابستگى فكرى به دنياى قديم و جديد، به انجام رسالت روشنفكرى خويش مشغولند.

نگارنده ضمن آگاهى از برخى تعريف‌ها و تفسيرهاى گوناگون از روشنفكرى به مفهوم غربى يا شرقى آن، بر تعريف اعم خويش اصرار دارد و بر اين باور است كه الگو بردارى از تعاريف روشنفكرى در غرب و سرايت ـ بدون تصرف ـ آن به جريان روشنفكرى در شرق، به گونه‌اى فرار از واقعيت و جعل اصطلاح است هر چند كه براى گزينش مفهومى اخصّ، جهت روشنفكرى و يا تعيين ويژگى‌ها و خصوصيات روشنفكرى ايده آل، منعى وجود ندارد. درهر صورت، اين گونه اختلافات، تا وقتى كه در محدوده استعمال الفاظ باشد، فايده مهم علمى ندارد.

(٣) Traditionalists.
(٤) براى آشنايى با انديشه‌هاى سيد حسين نصر پيرامون تمدن غرب به آثار وى مراجعه شود. از جمله: اسلام، و تنگناهاى انسان متجدد، ترجمه انشاء اللّه‌ رحمتى، نشر سهروردى، چاپ اوّل، تهران ١٣٨٣.
(٥)براى آشنايى با سرگذشت و انديشه‌هاى سيد احمد فرديد مراجعه شود به: هاشمى، محمد منصور. هويت انديشان و ميراث فكرى احمد فرديد، انتشارات كوير، چاپ اوّل، تهران ١٣٨٣.