روشنفكران كه ميان دين و مدرنيته، مردد هستند، از سويى پيوند عميق دين با راز و تعبّد را انكار نمى‌كنند، بلكه پذيرش آن را نقطه اوج ديندارى مى‌شمارند و نيز مبناى اين راز ورزى و تعبد گرايى را مورد پذيرش عقل مى‌دانند و از سوى ديگر در تفسير خود از دين ـ كه از مدرنيسم متأثر است ـ پيوسته از راز و تعبّد، گريزان مى‌باشند و قرائتى را به دين تحميل مى‌كنند كه در حد توان آنان از راز و تعبّد خالى باشد و در چارچوب انديشه محدود بشر جاى گيرد. اين نمونه روشنى از سرگردانى اين طيف از روشنفكران دينى در برزخ ميان دين و مدرنيسم است كه آنان را به وضوح، گرفتار تناقض گويى نموده است.

بندهاى بعدى اين فصل، تفصيل مستند اين چكيده مى‌باشد:

الف: پيوند دين با غيب

مهمترين تفاوت اديان الهى با مكاتب و آيين‌هاى بشرى اين است كه دين از عالم غيب نازل شده و مصنوع بشر نيست. بدين جهت، آموزه‌هاى دينى در دو عرصه تكوين و تشريع، سرشار از اسرار، رموز و قدسيّت است؛ حقايقى كه از دسترس عقل بشر، خارج و رمز نيازمندى انسان خردمند به وحى مى‌باشد.

معناى اين سخن، قابل فهم و تحليل عقلانى نبودن همه مفاهيم و گزاره‌هاى دينى ـ در قالب قضيه سالبه كليه ـ نيست؛ بلكه بدين معناست كه بخش قابل توجّهى از معارف دينى ـ به شكل قضيه سالبه جزئيه ـ اين گونه هستند.

«خطاب پيامبران نوعاً آمرانه، از موضع بالا و غالباً بدون استدلال است و از اين

(٦٠) دارد كه درجهان گذشته، اين خرافات و اسطوره‌ها، پشتوانه ارزش‌هاى اخلاقى بود، ولى امروزه با پيشرفت علم، اعتقاد به آنها ممكن نيست. لذا دين كه ساخته دست بشر است و كاركرد آن تحكيم هنجارهاى اخلاقى محسوب مى‌شود، ديگر نمى‌تواند از مبانى ما وراء الطبيعه بهره‌مند گردد. مصطفى ملكيان نيز در كتاب «سنت و سكولاريسم» در مقالاتى با عنوان «معنويت گوهر اديان»، معنويتى را به انسان مدرن توصيه مى‌كند كه هيچ تلازمى با اعتقاد به خداوند و جهان آخرت ندارد، بلكه با اعتقاد و ايمان به اديانى همچون اسلام و مسيحيت ناسازگار است و اعتقاد دارد كه اين معنويت، پاسخگوى نياز معنوى انسان معاصر است!.