(٥٦) داريوش شايگان از روشنفكران سرشناس ايران، سال‌هاى متمادى است كه دنبال چاره‌اى براى حلّ تعارض ميان سنّت و مدرنيسم است. او در آغاز با غرب ستيزى و شرق ستايى در كتاب «آسيا در برابر غرب»(چاپ ١٣٥٦) مدرنيسم را تا حد نهيليسم پايين آورد اما به مرور، چرخش‌هاى فكرى او آغاز شده و پس از پيروزى انقلاب اسلامى، در مقابل جنبش دينى مردم، موضع‌گيرى كرد و آن را به بهانه تبديل دين به ايدئولوژى در نگاه انقلابى روشنفكرانى همچون شريعتى، مورد انتقاد قرار داد. كتاب «انقلاب مذهبى چيست؟»(چاپ ١٣٦١) اثر مهم وى در اين زمينه است. پس از چاپ اين كتاب، روشنفكران دينى مانند سروش نيز، گويا، متأثر از او و انديشمندان غربى، به انديشه امثال شريعتى(تبديل دين به ايدئولوژى) خرده مى‌گيرند. سپس شايگان با فاصله گرفتن از انديشه‌هاى مطرح در اولين كتاب خود به سازش ميان سنّت و مدرنيته دعوت كرد. او با اذعان به تفاوت‌ها و تعارض‌هاى آشكار بين اين دو مقوله، پيدايش هويتى چندگانه براى انسان را بهترين راه حل دانست كه در آن، مؤلّفه‌هاى متعارض انديشه جهان شرق و غرب در كنار هم قرار گرفته‌اند! چرخش‌هاى فكرى شايگان در اين زمينه چنان آشكار است كه روشنفكر ديگرى به نام احسان نراقى كه سابقه ديرين دوستى با او را دارد، وى را متفكرى معرفى مى‌نمايد كه در زندگى اش زيگزاگ زيادى داشته است و از شرق گرايى به دام غرب گرايى افتاده است(نراقى، احسان. آنچه خود داشت، انتشارات چاو، تهران، ١٣٨٢، چاپ اول، ص٢٤). شايگان نيز پس از اين سير طولانى در برزخ ميان جهان قديم و جديد، در آخرين اثرخود ـ صادقانه ـ به جهل و سردرگمى خويش اعتراف كرد: «... چگونه مى‌توان تناقض ميان يك جهان با هستى‌شناسى در هم شكسته را و جهانى كه روح در آن، جايگاه هستى شناختى خاصى دارد حل كرد؟ صادقانه مى‌گويم كه پاسخ دقيق اين پرسش را نمى‌دانم. فقط مى‌دانم كه شناخت مجدد جهان روح آن را زنده نمى‌كند. زيرا آن جهان در واقع هرگز از بين نرفته و همواره با شيوه‌هاى گوناگون، خود را به ما نشان داده است». شايگان، داريوش، افسون زدگى جديد؛ هويت چهل تكّه و تفكّر سيّار، ترجمه فاطمه وليانى، نشر فرزان، تهران ١٣٨٠، ص ٢٠.
(٥٧) «روشنفكر دينى، كسى است كه هم علاقه به دين دارد هم علاقه به فكر مدرن هم گامى در سنّت دارد هم گامى در مدرنيته و در شكاف بين سنت و مدرنيته حركت مى‌كند. و عزيزترين متاع كهن و سنتى را كه عبارت باشد از دين با عزيزترين متاع مدرنيته را كه عبارت است از عقل مدرن در كنارهم مى‌نشاند و