در اين پژوهش سعى شده است با محدود كردن حوزه تحقيق ـ با توجه به فرصت و بضاعت نويسنده ـ بر استحكام كار افزوده شود. از اين رو، در ميان روشنفكران، به روشنفكران مذهبى؛ و از طيف گسترده روشنفكران مذهبى در كشورهاى اسلامى، به روشنفكران مذهبى ايران؛ و از مجموعه متنوع روشنفكران مذهبى اين مرزو بوم، به سه نفر از مشهورترين آنها ـ نه لزوماً فاضل‌ترين ـ در دو دهه اخير، اكتفا شده است. (٦) البته تلاش شده كه آراء و انديشه‌هاى اين سه نفر، در آثار مكتوب و قابل دسترس آنها بررسى گردد، تا نتيجه اين پژوهش محدود، قابل استناد باشد.

نگارنده با توجه به اطلاع تفصيلى از انديشه‌هاى اين سه روشنفكر، و آگاهى نسبى از آراء و نظرات ساير روشنفكران مذهبى ايران، مدعى است كه غير از آن چه در اين سلسله مقالات ذكر مى‌گردد، كمتر مى‌توان به انديشه‌ها و آراء مهم و بديع در ميان ساير روشنفكران مذهبى ايران دست يافت. هر چند آراء روشنفكران مذهبى عرب، مقوله‌اى كم و بيش متفاوت است و به پژوهشى مستقل، نياز دارد. به همين سبب، مى‌توان ادعا نمود كه افكار فقه‌شناسى اين سه نفر، تصويرى ـ كم و بيش ـ گويا و جامع از انديشه‌هاى رايج روشنفكرى، پيرامون فقه در اين كشور است.

٦ ـ مدرنيزاسيون فقه

چنان كه گذشت هدف از تدوين اين نوشتار، نقد و ارزيابى دقيق و تفصيلى آراء مطرح شده ـ در اين مقاله ـ نيست، بلكه جامعه علمى ـ اعم از حوزوى و دانشگاهى ـ بايد بر اين كار اقدام كند و اميد است با طرح تقريباً جامع اين آراء به سوى چنين فضاى علمى، نزديك‌تر شويم.

نوشتار حاضر، با نگاهى كلان به مجموعه آراء و انديشه‌هاى روشنفكران مذهبى در خصوص فقه و تحليل اين گونه نظرات، خاطر نشان مى‌سازد كه اين حركت علمى، مانند بسيارى از جهت‌گيرى‌هاى روشنفكران شرقى، به شدّت تحت تأثير مستقيم فرهنگ غرب است. در بيشتر و شايد تمامى اظهار نظرهاى اين طيف از روشنفكران مذهبى پيرامون فقه،

(٦) آقايان: عبدالكريم سروش، محمد مجتهد شبسترى و مصطفى ملكيان.