كلام در اين است كه مراد از دفع مذكور چيست و تا چه مقدار نماز گزار مى‌تواند در حال نماز مشغول تعرض به عبور كننده شود؟ آيا آنچه از مسلمانان صدر اوّل اسلام و يا ديگران سر زده و تاكنون نيز ادامه دارد، وجهى شرعى دارد؟

روشن است كه دليل اين عده، همان تعبيرى است كه در برخى اخبار گذشت، كه مى‌گويد:

«لاتدع أحداً يمربين يديك؛ مگذار احدى از مقابل تو عبور كند» و يا اين كه اگر اصرار بر عبور كرد، با او بجنگ، چرا كه شيطان است!

نيز اين تلقّى كه عبور كننده مرتكب گناه بزرگى شده و يا عبور موجب بطلان نماز مى‌شود، كه در بروز اين رفتارها نقش قابل ملاحظه‌اى داشته است.

اكثر قريب به اتفاق علماى اهل سنت، قتال را تأويل كرده و معناى ظاهرى آن را مراد ندانسته‌اند، همان طور كه غالباً عبور را موجب قطع نماز نمى‌دانند، گرچه برخى قائل به حرمت عبور شده‌اند. نزد آنان دفع بايد موجب راه رفتن در نماز يا هر چيز ديگرى كه با نماز منافات دارد، نشود و به اشاره با دست يا سبحان اللّه‌ گفتن و يا گرفتن لباس عبور كننده اكتفا شود.

نووى از قاضى عياض نقل مى‌كند:

علما اجماع كرده‌اند كه لازم نيست نمازگزار با سلاح به مقاتله برخيزد و يا كارى كند كه موجب هلاكت عبور كننده شود. نيز اتفاق كرده‌اند كه جائز نيست از موضع خود حركت كند تا او را عقب راند، بلكه او را از مكان خود دفع مى‌كند، چرا كه مفسده حركت در نماز بزرگتر از عبور عابر از دور است. آنچه براى او مباح شده آن است كه از مكان خود به مقدارى كه دسترسى دارد، او را دفع كند.

سپس نووى مى‌گويد: اين كلام نفيسى است، (١٠٩) با اين همه روشن نيست چرا نووى درالمجموع گفته است: اگر با اشاره نايستاد، قتال او جائز است؟! (١١٠)

(١٠٩) شرح صحيح مسلم، چاپ دار احياء التراث العربى، ج٤، ص٢٢٣.
(١١٠) المجموع، ج٣، ص٢٤٩.