و در راه ماندگان (همگى) خصم و شاكى او باشند»؛ (وَ بُؤْسَى‌ [١] لِمَنْ- خَصْمُهُ عِنْدَ اللَّهِ- الْفُقَرَاءُ وَ الْمَسَاكِينُ وَ السَّائِلُونَ وَ الْمَدْفُوعُونَ‌ [٢]، وَ الْغَارِمُونَ وَ ابْنُ السَّبِيلِ).

واژه‌هاى «فقراء»، «مساكين»، «سائلون» و «مدفوعون» همه اشاره به گروه نيازمندانند؛ با اين تفاوت كه بسيارى از مفسران قرآن مجيد معتقدند كه مسكين از فقير بيچاره‌تر است گويى شدت فقر او به حدى است كه او را زمين‌گير كرده است (زيرا «مسكين» از ماده «سكون» است). آنها بايد كاملا مورد توجّه باشند و اى بسا به سبب شرم و حيا مطلقا از كسى و حتى از بيت المال درخواست نكنند در حالى كه «سائلون» شرم و حيا را كنار گذاشته و از باب ناچار درخواست كمك مى‌كنند و «مدفوعون» كسانى هستند كه ممكن است بالقوه غنى و بى‌نياز باشند؛ يعنى اموال قابل ملاحظه‌اى دارند؛ اما اموالشان را غاصبان گرفته و آنها را از حقشان محروم ساخته‌اند و فعلا فقير و نيازمندند.

«غارمون» به معناى بدهكارانى است كه از پرداخت بدهى خود عاجز شده‌اند يا بدون تقصير ورشكست گرديده‌اند.

بعضى از مفسران نهج‌البلاغه، «مدفوعون» را معادل «فى سبيل اللَّه» كه در مصارف زكات آمده دانسته‌اند به اعتبار اينكه آنها را به وسيله زكات به كارهاى الهى وادار مى‌كنند و «سائلون» را معادل فى الرقاب (بردگانى كه در رنج و زحمتند) دانسته‌اند به اعتبار اينكه تقاضاى آزادى از بردگى را دارند.

به اين ترتيب از مصارف هشت گانه زكات شش مصرف در اينجا ذكر شده و يك مصرف كه «عاملون عليها» (كسانى كه فعاليتى براى جمع‌آورى زكات مى‌كنند) هستند، قبلا امام عليه السلام به آن اشاره كرده و باقى مى‌ماند هشتمين مصرف كه مؤلفة قلوبهم باشد كه در عبارت امام عليه السلام نيامده شايد به اين دليل كه در آن‌

[١]. «بؤسى» به معناى شدت گرفتارى و بد حالى است كه گاه بر اثر فقر و گاه عوامل ديگر حاصل مى‌شود مانند «بأساء» و «بؤس» بر وزن «قفل».

[٢]. «مدفوعون» به معناى افرادى است كه ممنوع شده‌اند و در اينجا به معناى ممنوع از حق و محروم است.